Aṣṭāvakra Gītā / Aṣṭāvakra (अध्याय १६) / 16.4

16.4

the Aṣṭāvakra Gītā (अष्टावक्र गीता)

व्यापारे खिद्यते यस् तु निमेषोन्मेषयोरपि ।
तस्यालस्यधुरीणस्य सुखं नान्यस्य कस्यचित्
vyāpāre khidyate yas tu nimeṣonmeṣayor api |
tasyālasyadhurīṇasya sukhaṃ nānyasya kasyacit

The line

Ease belongs to him who grows weary even in the activity of closing and opening the eyes, the foremost in idleness, and to no one else.

नेपालीमा

आँखा चिम्लने र उघार्ने काममा पनि थाक्ने, आलस्यमा अग्रणी मानिसको मात्र सुख हो, अरू कसैको होइन।

Where it sits

Aṣṭāvakra (अष्टावक्र) is still speaking. Ease is located in the one who tires of the smallest movement.

Split: vyāpāre (व्यापारे) + khidyate (खिद्यते) + yaḥ (यः) + tu (तु) + nimeṣonmeṣayoḥ (निमेषोन्मेषयोः) + api (अपि) + tasya (तस्य) + ālasyadhurīṇasya (आलस्यधुरीणस्य) + sukham (सुखम्) + na (न) + anyasya (अन्यस्य) + kasyacit (कस्यचित्)

Sanskrit, in depth

The words

WordGrammarSense
vyāpāre (व्यापारे)locative singular, masculinein an activity.
khidyate (खिद्यते)present third person singulargrows weary.
yaḥ (यः)nominative singular, masculinewho. Recited yas (य) before tu (तु). Subject of khidyate (खिद्यते).
tu (तु)indeclinablebut, and.
nimeṣonmeṣayoḥ (निमेषोन्मेषयोः)genitive dual, masculineof the closing and the opening of the eyes. Read from unmeṣayoḥ (उन्मेषयोः). Recited nimeṣonmeṣayor (निमेषोन्मेषयोर्) before api (अपि).
api (अपि)indeclinableeven.
tasya (तस्य)genitive singular, masculineof him. Correlates with yaḥ (यः). Recited inside tasyālasyadhurīṇasya (तस्यालस्यधुरीणस्य).
ālasyadhurīṇasya (आलस्यधुरीणस्य)genitive singular, masculineof the one foremost in idleness. Read from dhurīṇasya (धुरीणस्य). Agrees with tasya (तस्य).
sukham (सुखम्)nominative singular, neuterease.
na (न)indeclinablenot. Recited inside nānyasya (नान्यस्य).
anyasya (अन्यस्य)genitive singular, masculineof another.
kasyacit (कस्यचित्)genitive singularof anyone. Agrees with anyasya (अन्यस्य).

The phrases

yaḥ (यः) khidyate (खिद्यते) even in vyāpāre (व्यापारे) of nimeṣonmeṣayoḥ (निमेषोन्मेषयोः). sukham (सुखम्) belongs to tasya (तस्य) ālasyadhurīṇasya (आलस्यधुरीणस्य), and na (न) to anyasya (अन्यस्य) kasyacit (कस्यचित्).

Sanskrit in this line

yaḥ (यः) before tu (तु) is yas (य). nimeṣa (निमेष) plus unmeṣayoḥ (उन्मेषयोः) is nimeṣonmeṣayoḥ (निमेषोन्मेषयोः), and oḥ (ओः) before api (अपि) is or (ओर्). tasya (तस्य) plus ālasyadhurīṇasya (आलस्यधुरीणस्य) is tasyālasyadhurīṇasya (तस्यालस्यधुरीणस्य). na (न) plus anyasya (अन्यस्य) is nānyasya (नान्यस्य).

Say it back

Who has the ease, and who does not?