Vaiśeṣika Sūtra / Adhyāya 2

Adhyāya 2

Summary

Adhyāya (अध्याय) 2 is earth, water, fire, and air, and the qualities that mark them. Then ether, time, and space. The first four are the substances that have atoms. Ether, time, and space are named by a different mark. The self and the mind wait for the next book.

नेपालीमा

अध्याय २ मा पृथ्वी, जल, तेज र वायु तथा तिनलाई चिनाउने गुण आउँछन्। त्यसपछि आकाश, काल र दिक् आउँछन्। पहिला चार परमाणु भएका द्रव्य हुन्। आकाश, काल र दिक् अर्कै चिह्नले भनिन्छन्। आत्मा र मन अर्को अध्यायमा छन्।

Earth, water, fire, air, and the qualities that mark them. Then ether, time, and space.

68 of 68 lines in this chapter are written out word by word.

Line
2.1.1रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी
rūparasagandhasparśavatī pṛthivī
A compound: a form, taste, smell, touch, and possessing, earth.
2.1.2रूपरसस्पर्शवत्य आपो द्रवाः स्निग्धाः
rūparasasparśavatya āpo dravāḥ snigdhāḥ
A compound: a form, taste, touch, and vatya (वत्य), āpo (आपो), drava (द्रव), snigdha (स्निग्ध).
2.1.3तेजो रूपस्पर्शवत्
tejo rūpasparśavat
teja (तेज), a compound: a form, touch, and possessing.
2.1.4स्पर्शवान् वायुः
sparśavān vāyuḥ
A compound: touch, or, and not, air.
2.1.5त आकाशे न विद्यन्ते
ta ākāśe na vidyante
ta (त), in space, not are found.
2.1.6सर्पिर्जतुमधूच्छिष्टानां अग्निसंयोगाद्द्रवत्वमद्भिः सामान्यम्
sarpirjatumadhūcchiṣṭānāṃ agnisaṃyogāddravatvamadbhiḥ sāmānyam
Of sarpirjatumadhūcchiṣṭa (सर्पिर्जतुमधूच्छिष्ट), a compound: fire, saṃyo (संयो), gāddra (गाद्द्र), vatva (वत्व), and madbha (मद्भ), a common case.
2.1.7त्रपुसीस लोह रजत सुवर्णानामग्निसंयोगाद्द्रवत्वमद्भिः सामान्यम्
trapusīsa loha rajata suvarṇānāmagnisaṃyogāddravatvamadbhiḥ sāmānyam
trapusīsa (त्रपुसीस), loha (लोह), rajata (रजत), a compound: suvarṇā (सुवर्णा), by name, indeed, gnisa (ग्निस), ṃyogā (ंयोगा), ddra (द्द्र), vatva (वत्व), and madbha (मद्भ), a common case.
2.1.8विषाणी ककुद्मान् प्रान्तेवालधिः सास्नावानिति गोत्वे दृष्टं लिङ्गम्
viṣāṇī kakudmān prāntevāladhiḥ sāsnāvān iti gotve dṛṣṭaṃ liṅgam
viṣāṇa (विषाण), kakudma (ककुद्म), prāntevāladha (प्रान्तेवालध), sāsnāva (सास्नाव) thus, in gotva (गोत्व), seen, a mark.
2.1.9स्पर्शश्च वायोः
sparśaśca vāyoḥ
sparśaśca (स्पर्शश्च), of air.
2.1.10न च दृष्टानां स्पर्श इत्यदृष्टलिङ्गो वायुः
na ca dṛṣṭānāṃ sparśa ityadṛṣṭaliṅgo vāyuḥ
Not and, of seen, touch, a compound: thus, the close of a quote, what is not seen, and a mark, air.
2.1.11अद्रव्यवत्त्वेन द्रव्यम्
adravyavattvena dravyam
By means of adravyavattva (अद्रव्यवत्त्व), a substance.
2.1.12क्रियावत्त्वात् गुणवत्त्वाच्च
kriyāvattvāt guṇavattvācca
Because of a compound: an act, possessing, and the state of being that, a compound: a quality, and vattvācca (वत्त्वाच्च).
2.1.13अद्रव्यत्वेन नित्यत्वमुक्तम्
adravyatvena nityatvamuktam
By means of adravyatva (अद्रव्यत्व), a compound: eternal, the state of being that, and one who is released.
2.1.14वायोर्वायुसंमूर्छनं नानात्वलिङ्गम्
vāyorvāyusaṃmūrchanaṃ nānātvaliṅgam
vāyorvāyusaṃmūrchana (वायोर्वायुसंमूर्छन), a compound: nānātva (नानात्व), and a mark.
2.1.15वायुसन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावात् दृष्टं लिङ्गं न विद्यते
vāyusannikarṣe pratyakṣābhāvāt dṛṣṭaṃ liṅgaṃ na vidyate
In a compound: air, and contact, because of a compound: direct, and absence, seen, a mark, not is found.
2.1.16सामान्यतो दृष्टाच्चाविशेषः
sāmānyato dṛṣṭāccāviśeṣaḥ
sāmānyata (सामान्यत), a compound: dṛṣṭāccā (दृष्टाच्चा), and a difference.
2.1.17तस्मादागमिकम्
tasmādāgamikam
tasmādāgamika (तस्मादागमिक).
2.1.18संज्ञाकर्म त्वस्मद्विशिष्टानां लिङ्गम्
saṃjñākarma tvasmadviśiṣṭānāṃ liṅgam
A compound: recognition, and action, of tvasmadviśiṣṭa (त्वस्मद्विशिष्ट), a mark.
2.1.19प्रत्यक्षप्रवृत्तत्वात् संज्ञाकर्मणः
pratyakṣapravṛttatvāt saṃjñākarmaṇaḥ
Because of a compound: direct, pravṛ (प्रवृ), and ttatva (त्तत्व), a compound: recognition, and karmaṇa (कर्मण).
2.1.20निष्क्रमणं प्रवेशनमित्याकाशस्य लिङ्गम्
niṣkramaṇaṃ praveśanamityākāśasya liṅgam
niṣkramaṇa (निष्क्रमण), of praveśanamityākāśa (प्रवेशनमित्याकाश), a mark.
2.1.21तदलिङ्गमेकद्रव्यत्वात् कर्मणः
tadaliṅgamekadravyatvāt karmaṇaḥ
Because of a compound: tada (तद), a mark, mekadra (मेकद्र), and vyatva (व्यत्व), of of the action, from the action.
2.1.22कारणान्तरानुकिप्ति वैधर्म्याच्च
kāraṇāntarānukipti vaidharmyācca
In kāraṇāntarānukipta (कारणान्तरानुकिप्त), vaidharmyācca (वैधर्म्याच्च).
2.1.23संयोगादभावः कर्मणः
saṃyogādabhāvaḥ karmaṇaḥ
A compound: saṃyo (संयो), gāda (गाद), and a state, of of the action, from the action.
2.1.24कारणगुणपूर्वकः कार्यगुणो दृष्टः
kāraṇaguṇapūrvakaḥ kāryaguṇo dṛṣṭaḥ
A compound: a cause, a quality, and pūrvaka (पूर्वक), a compound: an effect, and a quality, seen.
2.1.25कार्यान्तराप्रादुर्भावाच्च शब्दः स्पर्शवतामगुणः
kāryāntarāprādurbhāvācca śabdaḥ sparśavatāmaguṇaḥ
kāryāntarāprādurbhāvācca (कार्यान्तराप्रादुर्भावाच्च), a word, a compound: touch, vatāma (वताम), and a quality.
2.1.26परत्र समवायात् प्रत्यक्षत्वाच्च नात्मगुणो न मनोगुणः
paratra samavāyāt pratyakṣatvācca nātmaguṇo na manoguṇaḥ
paratra (परत्र), because of because of inherence, a compound: direct, and tvācca (त्वाच्च), a compound: nātma (नात्म), and a quality, not a compound: mano (मनो).
2.1.27परिशेषाल्लिङ्गमाकाशस्य
pariśeṣālliṅgamākāśasya
Of pariśeṣālliṅgamākāśa (परिशेषाल्लिङ्गमाकाश).
2.1.28द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते
dravyatvanityatve vāyunā vyākhyāte
In a compound: a substance, the state of being that, eternal, and the state of being that, by means of air, in explained.
2.1.29तत्त्वम्भावेन
tattvambhāvena
By means of a compound: a reality, what is so, and mbhāva (म्भाव).
2.1.30शब्दालिङ्गाविशेषाद्विशेषलिङ्गाभावाच्च
śabdāliṅgāviśeṣādviśeṣaliṅgābhāvācca
A compound: śabdā (शब्दा), liṅgā (लिङ्गा), viśe (विशे), ṣādvi (षाद्वि), the rest, what remains over, liṅgā (लिङ्गा), and bhāvācca (भावाच्च).
2.1.31तदनुविधानादेकपृथक्त्वञ्चेति
tadanuvidhānādekapṛthaktvañceti
In a compound: tada (तद), nuvi (नुवि), dhānā (धाना), deka (देक), separateness, and ñceta (ञ्चेत).
2.2.1पुष्पवस्त्रयोः सति सन्निकर्षे गुणान्तराप्रादुर्भावो वस्त्रे गन्धाभावलिङ्गम्
puṣpavastrayoḥ sati sannikarṣe guṇāntarāprādurbhāvo vastre gandhābhāvaliṅgam
Of puṣpavastra (पुष्पवस्त्र), in when it is, it being so, in contact, guṇāntarāprādurbhāva (गुणान्तराप्रादुर्भाव), in vastra (वस्त्र), a compound: smell, absence, and a mark.
2.2.2व्यवस्थितः पृथिव्यां गन्धः
vyavasthitaḥ pṛthivyāṃ gandhaḥ
Settled, of pṛthivya (पृथिव्य), smell.
2.2.3एतेनोष्णता व्याख्याता
etenoṣṇatā vyākhyātā
etenoṣṇata (एतेनोष्णत), explained.
2.2.4तेजस उष्णता
tejasa uṣṇatā
tejasa (तेजस), uṣṇata (उष्णत).
2.2.5अप्सु शीतता
apsu śītatā
apsu (अप्सु), śītata (शीतत).
2.2.6अपरस्मिन्नपरं युगपत् चिरं क्षिप्रमिति काललिङ्गानि
aparasminnaparaṃ yugapat ciraṃ kṣipramiti kālaliṅgāni
A compound: apara (अपर), sminna (स्मिन्न), and another, the higher, at one time, cira (चिर), in kṣipramita (क्षिप्रमित), a compound: time, and a mark.
2.2.7द्रव्यत्व नित्यत्वे वायुना व्याख्याते
dravyatva nityatve vāyunā vyākhyāte
A compound: a substance, and the state of being that, in a compound: eternal, and the state of being that, by means of air, in explained.
2.2.8तत्त्वम्भावेन
tattvambhāvena
By means of a compound: a reality, what is so, and mbhāva (म्भाव).
2.2.9नित्योष्वभावादनित्येषु भावात् कारणे कालाख्येति
nityoṣvabhāvādanityeṣu bhāvāt kāraṇe kālākhyeti
In a compound: nityo (नित्यो), ṣvabhā (ष्वभा), honest debate, and eternal, because of a state, in a cause, in kālākhyeta (कालाख्येत).
2.2.10इत इदमिति यतस्तद्दिश्यं लिङ्गम्
ita idamiti yatastaddiśyaṃ liṅgam
ita (इत), this thus, yatastaddiśya (यतस्तद्दिश्य), a mark.
2.2.11द्रव्यत्व नित्यत्वे वायुना व्याख्याते
dravyatva nityatve vāyunā vyākhyāte
A compound: a substance, and the state of being that, in a compound: eternal, and the state of being that, by means of air, in explained.
2.2.12तत्त्वम्भावेन
tattvambhāvena
By means of a compound: a reality, what is so, and mbhāva (म्भाव).
2.2.13कार्यविशेषेण नानात्वम्
kāryaviśeṣeṇa nānātvam
By means of a compound: an effect, and a difference, not anātva (अनात्व).
2.2.14आदित्यसंयोगात् भूतपूर्वात् भविष्यतो भूताच्च प्राची
ādityasaṃyogāt bhūtapūrvāt bhaviṣyato bhūtācca prācī
Because of a compound: āditya (आदित्य), and conjunction, because of a compound: an element, and the earlier, bhaviṣyata (भविष्यत), bhūtācca (भूताच्च), prāca (प्राच).
2.2.15तथा दक्षिणा प्रतीची उदीची च
tathā dakṣiṇā pratīcī udīcī ca
So, in that way, the gift to the priests, pratīca (प्रतीच), udīca (उदीच) and.
2.2.16एतेन दिगन्तरालानि व्याख्यातानि
etena digantarālāni vyākhyātāni
By means of by this, digantarāla (दिगन्तराल), explained.
2.2.17सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च संशयः
sāmānyapratyakṣādviśeṣasmṛteśca saṃśayaḥ
A compound: a common case, toward, against, akṣādvi (अक्षाद्वि), the rest, what remains over, and smṛteśca (स्मृतेश्च), doubt.
2.2.18दृष्टञ्च दृष्टवत्
dṛṣṭañca dṛṣṭavat
dṛṣṭañca (दृष्टञ्च), a compound: seen, and possessing.
2.2.19यथादृष्टमयथादृष्टत्वाच्च
yathādṛṣṭamayathādṛṣṭatvācca
A compound: as, dṛṣṭama (दृष्टम), as, what is not seen, and tvācca (त्वाच्च).
2.2.20विद्याविद्यातश्च संशयः
vidyāvidyātaśca saṃśayaḥ
A compound: knowing, not-knowing, and taśca (तश्च), doubt.
2.2.21श्रोत्रग्रहणो योर्ऽथः स शब्दः
śrotragrahaṇo yor'thaḥ sa śabdaḥ
A compound: the ear, and a grasping, yor'tha (योर्ऽथ), he, that. saḥ (सः) before a consonant, a word.
2.2.22तुल्यजातीयेष्वर्थान्तरभूतेषु विशेषस्य उभयथा दृष्टत्वात्
tulyajātīyeṣvarthāntarabhūteṣu viśeṣasya ubhayathā dṛṣṭatvāt
In a compound: like, equal, jātī (जाती), yeṣva (येष्व), rthā (र्था), ntara (न्तर), and an element, of a difference, a compound: ubha (उभ), and as, because of a.
2.2.23एकद्रव्यत्वान्न द्रव्यम्
ekadravyatvānna dravyam
ekadravyatvānna (एकद्रव्यत्वान्न), a substance.
2.2.24नापि कर्माचाक्षुषत्वात्
nāpi karmācākṣuṣatvāt
Not even, because of karmācākṣuṣatva (कर्माचाक्षुषत्व).
2.2.25गुणस्य सतोऽपवर्गः कर्मभिः साधर्म्यम्
guṇasya sato 'pavargaḥ karmabhiḥ sādharmyam
Of a quality, what is, release, a compound: action, and bhiḥa (भिःअ), likeness.
2.2.26सतो लिङ्गाभावात्
sato liṅgābhāvāt
Of of what is, because of a compound: a mark, and absence.
2.2.27नित्यवैधर्म्यात्
nityavaidharmyāt
Because of a compound: eternal, and a difference of kind.
2.2.28अनित्यश्चायं कारणतः
anityaścāyaṃ kāraṇataḥ
A compound: not eternal, and ścāya (श्चाय), a compound: a cause, and taḥa (तःअ).
2.2.29ज चासिद्धं विकारात्
ja cāsiddhaṃ vikārāt
ja (ज), a compound: and, and not established, because of from a transformation.
2.2.30अभिव्यक्तौ दोषात्
abhivyaktau doṣāt
abhivyakta (अभिव्यक्त), because of a fault.
2.2.31संयोगाद्विभागाच्च शब्दाच्च शब्दनिष्पत्तिः
saṃyogādvibhāgācca śabdācca śabdaniṣpattiḥ
saṃyogādvibhāgācca (संयोगाद्विभागाच्च), śabdācca (शब्दाच्च), a compound: a word, and niṣpatta (निष्पत्त).
2.2.32लिङ्गाच्चानित्यः शब्दः
liṅgāccānityaḥ śabdaḥ
A compound: liṅgāccā (लिङ्गाच्चा), and eternal, a word.
2.2.33द्वयोस्तु प्रवृत्त्योरभावात्
dvayostu pravṛttyorabhāvāt
dvayostu (द्वयोस्तु), because of a compound: activity, setting out to act, and orabhāva (ओरभाव).
2.2.34प्रथमाशब्दात्
prathamāśabdāt
Because of a compound: prathamā (प्रथमा), and a word.
2.2.35सम्प्रतिपत्तिभावाच्च
sampratipattibhāvācca
sampratipattibhāvācca (सम्प्रतिपत्तिभावाच्च).
2.2.36सन्दिग्धाः सति बहुत्वे
sandigdhāḥ sati bahutve
sandigdha (सन्दिग्ध), in when it is, it being so, in being many.
2.2.37संख्याभावः सामान्यतः
saṃkhyābhāvaḥ sāmānyataḥ
A compound: number, and absence, a compound: a common case, and taḥa (तःअ).