Vaiśeṣika Sūtra / Adhyāya 3

Adhyāya 3

Summary

Adhyāya (अध्याय) 3 establishes the objects of the senses and infers the self. What is grasped by a sense is used as a ground. The self is not seen the way a pot is seen. It is reached by a mark. That inference is the claim this book shares with Nyāya (न्याय), and the claim the Buddhist books refuse.

नेपालीमा

अध्याय ३ ले इन्द्रियका विषय स्थापित गर्छ र आत्माको अनुमान गर्छ। इन्द्रियले समातेको कुरालाई आधार बनाइन्छ। आत्मा घडाझैँ देखिँदैन। चिह्नबाट पुगिन्छ। त्यो अनुमान न्यायसँग साझा दाबी हो, र बौद्ध पुस्तकले अस्वीकार गर्ने दाबी हो।

The objects of the senses are established, and the self is inferred.

40 of 40 lines in this chapter are written out word by word.

Line
3.1.1प्रसिद्धा इन्द्रियार्थाः
prasiddhā indriyārthāḥ
Already familiar, a compound: a sense, and a thing, a meaning.
3.1.2इन्द्रियार्थाप्रसिद्धिरिन्द्रियार्थेभ्योर्ऽथान्तरस्य हेतुः
indriyārthāprasiddhirindriyārthebhyor'thāntarasya hetuḥ
Of a compound: indri (इन्द्रि), yārthāpra (यार्थाप्र), establishment, rindri (रिन्द्रि), yārthe (यार्थे), bhyo (भ्यो), r'thā (र्ऽथा), and ntara (न्तर), a reason.
3.1.3सोऽनपदेशः
so 'napadeśaḥ
He, that. saḥ (सः) before a voiced sound, a compound: anapa (अनप), and a place.
3.1.4कारणाज्ञानात्
kāraṇājñānāt
Because of a compound: a cause, and not-knowing.
3.1.5कार्येषु ज्ञानात्
kāryeṣu jñānāt
In an effect, because of from knowing.
3.1.6अज्ञानाच्च
ajñānācca
ajñānācca (अज्ञानाच्च).
3.1.7अन्यदेव हेतुरित्यनपदेशः
anyadeva heturityanapadeśaḥ
Another. anyat before a voiced sound just, a compound: a reason, ritya (रित्य), napa (नप), and a place.
3.1.8अर्थान्तरं ह्यर्थान्तरस्यानपदेशः
arthāntaraṃ hyarthāntarasyānapadeśaḥ
A different thing, a compound: hyarthā (ह्यर्था), ntara (न्तर), syānapa (स्यानप), and a place.
3.1.9संयोगि समवाय्येकार्थसमवायि विरोधि च
saṃyogi samavāyyekārthasamavāyi virodhi ca
In conjunction, in a compound: an equalizing, a rejoinder that turns an example back, vāyye (वाय्ये), kārtha (कार्थ), and inherence, opposing and.
3.1.10कार्यं कार्यान्तरस्य
kāryaṃ kāryāntarasya
An effect, of a compound: an effect, and a difference, an interval.
3.1.11विरोध्यभूतं भूतस्य
virodhyabhūtaṃ bhūtasya
A compound: viro (विरो), dhya (ध्य), and an element, of an element.
3.1.12भूतमभूतस्य
bhūtamabhūtasya
Of a compound: an element, and mabhūta (मभूत).
3.1.13भूतो भूतस्य
bhūto bhūtasya
An element, of an element.
3.1.14प्रसिद्धिपूर्वकत्वादपदेशस्य
prasiddhipūrvakatvādapadeśasya
Of a compound: prasi (प्रसि), ddhi (द्धि), the earlier, katvā (कत्वा), dapa (दप), and a place.
3.1.15अप्रसिद्धोऽनपदेशोऽसन् सन्दिग्धश्चानपदेशः
aprasiddho 'napadeśo 'san sandigdhaścānapadeśaḥ
A compound: apra (अप्र), and established, a compound: anapa (अनप), and a place, not being. sat before n, a compound: sandi (सन्दि), gdha (ग्ध), ścānapa (श्चानप).
3.1.16यस्माद्विषाणी तस्मादश्वः
yasmādviṣāṇī tasmādaśvaḥ
yasmādviṣāṇa (यस्माद्विषाण), tasmādaśva (तस्मादश्व).
3.1.17यस्माद्विषाणी तस्माद्गौरितिचानैकान्तिकस्योदाहरणम्
yasmādviṣāṇī tasmādgauriticānaikāntikasyodāharaṇam
yasmādviṣāṇa (यस्माद्विषाण), tasmādgauriticānaikāntikasyodāharaṇa (तस्माद्गौरितिचानैकान्तिकस्योदाहरण).
3.1.18आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्यन्निष्पद्यते तदन्यत्
ātmendriyārthasannikarṣādyanniṣpadyate tadanyat
In ātmendriyārthasannikarṣādyanniṣpadyata (आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्यन्निष्पद्यत), that, another.
3.1.19प्रवृत्तिनिवृत्ती च प्रत्यगात्मनि दृष्टे परत्र लिङ्गम्
pravṛttinivṛttī ca pratyagātmani dṛṣṭe paratra liṅgam
A compound: activity, setting out to act, and nivṛtta (निवृत्त) and, in the inward self, in seen, paratra (परत्र), a mark.
3.2.1आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षज्ञानस्य भावोऽभावश्च मनसो लिङ्गम्
ātmendriyārthasannikarṣajñānasya bhāvo 'bhāvaśca manaso liṅgam
Of a compound: ātme (आत्मे), ndri (न्द्रि), yārtha (यार्थ), contact, and knowing, a being, a state. bhāvaḥ (भावः) before a voiced sound, abhāvaśca (अभावश्च), the mind, a mark.
3.2.2तस्य द्रव्यत्व नित्यत्वे वायुना व्याख्याते
tasya dravyatva nityatve vāyunā vyākhyāte
Of of that, his, a compound: a substance, and the state of being that, in a compound: eternal, and the state of being that, by means of.
3.2.3प्रयत्नायौगपद्याज्ज्ञानायौगपद्याच्चैकम्
prayatnāyaugapadyājjñānāyaugapadyāccaikam
prayatnāyaugapadyājjñānāyaugapadyāccaika (प्रयत्नायौगपद्याज्ज्ञानायौगपद्याच्चैक).
3.2.4प्राणापाननिमेषोन्मेषजीवनमनोगतीन्द्रियान्तर विकाराः सुखदुःखेच्छाद्वेष प्रयत्नाश्चात्मनो लिङ्गानि
prāṇāpānanimeṣonmeṣajīvanamanogatīndriyāntara vikārāḥ sukhaduḥkhecchādveṣa prayatnāścātmano liṅgāni
A compound: prāṇā (प्राणा), pāna (पान), nime (निमे), ṣonme (षोन्मे), ṣajī (षजी), a forest, mano (मनो), gatī (गती), ndri (न्द्रि), and yāntara (यान्तर), a transformation, a compound:.
3.2.5तस्य द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते
tasya dravyatvanityatve vāyunā vyākhyāte
Of of that, his, in a compound: a substance, the state of being that, eternal, and the state of being that, by means of air, in explained.
3.2.6यज्ञदत्त इति सन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावात् दृष्टं लिङ्गं न विद्यते
yajñadatta iti sannikarṣe pratyakṣābhāvāt dṛṣṭaṃ liṅgaṃ na vidyate
A compound: a sacrifice, and datta (दत्त) thus, in contact, because of a compound: direct, and absence, seen, a mark, not is found.
3.2.7सामान्यतो दृष्टाच्चाविशेषः
sāmānyato dṛṣṭāccāviśeṣaḥ
sāmānyata (सामान्यत), a compound: dṛṣṭāccā (दृष्टाच्चा), and a difference.
3.2.8तस्मादागमिकः
tasmādāgamikaḥ
tasmādāgamika (तस्मादागमिक).
3.2.9अहमिति शब्दस्य व्यतिरेकान्नागमिकम्
ahamiti śabdasya vyatirekānnāgamikam
I thus, of a word, vyatirekānnāgamika (व्यतिरेकान्नागमिक).
3.2.10यदि दृष्टमन्वक्षमहं देवदत्तोऽहं यज्ञदत्त इति
yadi dṛṣṭamanvakṣamahaṃ devadatto 'haṃ yajñadatta iti
If, a compound: seen, manva (मन्व), and kṣamaha (क्षमह), devadatta (देवदत्त), I, a compound: a sacrifice, and datta (दत्त) thus.
3.2.11दृष्ट्यात्मनि लिङ्गे एक एव दृढत्वात् प्रत्यक्षवत् प्रत्ययः
dṛṣṭyātmani liṅge eka eva dṛḍhatvāt pratyakṣavat pratyayaḥ
In a compound: a view, and the self, in a mark, one just, because of dṛḍhatva (दृढत्व), a compound: direct, and possessing, a condition.
3.2.12देवदत्तो गच्छति यज्ञदत्तो गच्छतीत्युपचाराच्छरीरे प्रत्ययः
devadatto gacchati yajñadatto gacchatītyupacārāccharīre pratyayaḥ
devadatta (देवदत्त), goes, a compound: a sacrifice, and datta (दत्त), in gacchatītyupacārāccharīra (गच्छतीत्युपचाराच्छरीर), a condition.
3.2.13सन्दिग्धास्तूपचाराः
sandigdhāstūpacārāḥ
sandigdhāstūpacāra (सन्दिग्धास्तूपचार).
3.2.14अहमिति प्रत्यगात्मनि भावात् परत्राभावादर्थान्तर प्रत्यक्षः
ahamiti pratyagātmani bhāvāt paratrābhāvādarthāntara pratyakṣaḥ
I thus, in the inward self, because of a state, a compound: another, the higher, trābhā (त्राभा), honest debate, rthā (र्था), and ntara (न्तर), direct.
3.2.15देवदत्तो गच्छतीत्युपचारादभिमानात्तावच्छरीरप्रत्यक्षोऽहङ्कारः
devadatto gacchatītyupacārādabhimānāttāvaccharīrapratyakṣo 'haṅkāraḥ
devadatta (देवदत्त), a compound: gaccha (गच्छ), tītyu (तीत्यु), pacā (पचा), rāda (राद), bhimā (भिमा), nāttā (नात्ता), vaccha (वच्छ), rīra (रीर), and direct, ahaṅkāra (अहङ्कार).
3.2.16सन्दिग्धस्तूपचारः
sandigdhastūpacāraḥ
sandigdhastūpacāra (सन्दिग्धस्तूपचार).
3.2.17न तु शरीरविशेषाद्यज्ञदत्त विष्णुमित्रयोर्ज्ञानविषयः
na tu śarīraviśeṣādyajñadatta viṣṇumitrayorjñānaviṣayaḥ
Not but, a compound: the body, viśe (विशे), ṣādya (षाद्य), and jñadatta (ज्ञदत्त), a compound: viṣṇu (विष्णु), mitra (मित्र), yorjñāna (योर्ज्ञान), and an object.
3.2.18अहमिति मुख्ययोग्याभ्यां शब्दवद्व्यतिरेकाव्यभिचाराद्विशेष सिद्धेर्नागमिकः
ahamiti mukhyayogyābhyāṃ śabdavadvyatirekāvyabhicārādviśeṣa siddhernāgamikaḥ
I thus, by means of a compound: primary, and yogya (योग्य), a compound: a word, vadvya (वद्व्य), tire (तिरे), kāvya (काव्य), bhicā (भिचा), rādvi (राद्वि), and the rest, what.
3.2.19सुखदुःख ज्ञाननिष्पत्त्यविशेषादैकात्म्यम्
sukhaduḥkha jñānaniṣpattyaviśeṣādaikātmyam
A compound: pleasure, and pain, a compound: knowing, niṣpa (निष्प), ttya (त्त्य), viśe (विशे), ṣāda (षाद), and ikātmya (इकात्म्य).
3.2.20व्यवस्थातो नाना
vyavasthāto nānā
vyavasthāta (व्यवस्थात), not, not.
3.2.21शास्त्रसामर्थ्याच्च
śāstrasāmarthyācca
A compound: a teaching, a treatise, sāma (साम), and rthyācca (र्थ्याच्च).