Household stories / Calendars / Bikram Sambat

Bikram Sambat

Bikram Sambat (विक्रम संवत्) is the official calendar used in Nepal across schools, businesses, and government offices. The New year uses this same name. It is commonly pronounced Bikram Sambat and printed as विक्रम संवत् on calendars.

The year number increments on the morning of 1 Baisakh (वैशाख). In contrast, the lunar calendar follows a separate count; any festival page specifying a bright or dark fortnight (पक्ष) refers to the patro rather than this solar year.

To fully appreciate how Bikram Sambat operates today, it is helpful to explore its historical origins, the structure of its months, the concept of the solar date (gatey, गते), and the astronomical calculations behind the solar year.

How the year got its name

According to tradition, King Vikramāditya (विक्रमादित्य) of Ujjain (उज्जैन) defeated the Śakas (शक) and founded this era in 57 BCE to commemorate his victory. The name translates to "Sun of Valor," derived from vikrama (विक्रम, valor) and āditya (आदित्य, sun). A Jain account in the Kālakācārya Kathā (कालकाचार्य कथा) relates that a monk brought a Śaka king against Gandharvasena (गन्धर्वसेन) of Ujjain, whose son Vikramāditya later expelled the Śakas and established the era. However, epigraphic evidence shows that early inscriptions used other names for this calendar system.

The count is older than the name. Early inscriptions call the same reckoning Kṛta (कृत), the era of the Mālava tribe (मालव), or simply Saṃvat (संवत्). The earliest known inscription that uses the name Vikrama is from 842 CE (the Dholpur (धौलपुर) stone of Chauhana ruler Chandamahasena (चण्डमहासेन)). The earliest known inscription tying the era to a king named Vikramāditya is from 971 CE, and the earliest book doing so is Amitagati's (अमितागति) Subhāṣita-ratna-sandoha (सुभाषितरत्नसन्दोह) (993–994 CE). Later rulers, such as Gupta king Chandragupta II (चन्द्रगुप्त), adopted Vikramāditya as a title centuries after 57 BCE, applying a well-established count to their own name.

In much of India this era is a religious lunisolar year. Many regions open it in Chaitra (चैत). In the north, Vaisakhi (वैसाखी) is the solar new year, the first of Vaiśākha, around 13–15 April. Nepal's offices use the solar year on this page. The first month is Baisakh (वैशाख). The last month is Chaitra.

Older Nepali papers often carry the Śaka era (शक संवत्), which begins in 78 CE, or Vikrama, and they also cite Nepal Sambat. The year on a school form is Bikram Sambat. India's offices use a reformed Śaka year. In 1903 the Rana prime minister Chandra Shamsher (चन्द्र शमशेर) made solar Bikram Sambat the single official calendar of the state. From then, a paper's date was the solar gatey, the miti (मिति). A praise poem written for him in 1913 says the change from tithi to miti cleared the confusion of a skipped tithi, a year of thirteen months, and the bright and dark halves. Schools, offices, and the date a newspaper prints still use this year.

Nepal Sambat, below, is the older era of the Kathmandu Valley (काठमाडौं). In 1999 the government named Shankhadhar Sakhwa (शङ्खधर साख्वा) a national luminary. On 24 October 2008 it named Nepal Sambat a national era. Official papers still carry the Bikram year.

The year number

The number at the top of the calendar indicates the Bikram Sambat year. To convert from the Common Era (AD/CE), add 57 years after 1 Baisakh (वैशाख), or 56 years before 1 Baisakh.

For example, the 1934 earthquake corresponds to BS 1990. Because January falls before 1 Baisakh, 56 is added to 1934 to give 1990, as noted on the BP Koirala page. The history of the name is detailed above; however, as the New year notes, one can read and use the year number without knowing its full historical background.

This page does not display the current Bikram Sambat year; please refer to your physical calendar sheet.

The twelve months

The twelve solar months share their names with the lunar months, beginning with Baisakh (वैशाख) and ending with Chaitra (चैत). A solar month begins when the Sun enters a new zodiac sign, varying in length from 29 to 32 days. This duration depends on the time it takes for the Sun to transit from one sign into the next, which varies because Earth's orbit is elliptical and its orbital speed changes throughout the year. Consequently, solar months do not align directly with lunar months of the same name.

Beyond individual month lengths, several additional astronomical features govern the progression of the solar calendar year. The table below outlines the twelve solar months of the Bikram Sambat calendar in sequence, including their Devanagari spellings and corresponding zodiac entries.

An official form may write "जेठ" while a festival guide transcribes it as "Jestha," but both refer to the same month. Even so, the solar month of Jestha and the lunar month of Jestha do not begin on the same day.

Zodiac distinction: solar vs. personal lunar signs

It is essential to distinguish between the solar zodiac sign and one's personal moon sign. The solar zodiac sign is defined strictly by the Sun's entry into a new rāśi (राशि) and dictates the solar month in the Bikram Sambat calendar. In contrast, an individual's personal birth sign and astrological profile depend on the Moon's positioning and the corresponding lunar tithis tracked in the patro.

The gatey

A gatey (गते) is the day of the month in the solar calendar. For example, a date listed as 15 Ashad (असार) on an official document refers to the 15th date of that solar month, rather than the 15th lunar tithi (तिथि).

The patro displays both the gatey and the tithi (तिथि) side by side. For instance, 15 Ashad (असार) always corresponds to Ropain (रोपाइँ), whereas the accompanying lunar tithi (तिथि) shifts from year to year. Check a current calendar sheet to determine the exact tithi (तिथि) for the current year.

Days on a gatey

Three major observances on these pages follow fixed solar dates (gateys): 1 Baisakh (वैशाख) marks the New Year, 15 Ashad (असार) marks Ropain (रोपाईँ), and 1 Magh (माघ) marks Maghe Saṅkrānti (माघे संक्रान्ति)—the day the sun transitions into Capricorn (Makara, मकर). This solar morning also coincides with Maghi (माघी), the Tharu (थारू) New Year.

In contrast, Dashain (दशैं) is not fixed to a solar date; it begins on the 1st day of the bright fortnight of Ashoj (असोज). Similarly, Maha Shivaratri (महाशिवरात्रि) is observed on the 14th night of the dark fortnight of Falgun (फागुन).

Understanding the relationship between fixed solar gateys and variable lunar tithis leads directly to how year numbers are calculated in practice.

Further details on the solar year

A saṅkrānti (संक्रान्ति) is the moment the Sun enters a new zodiac sign, or rāśi (राशि), which marks the start of the solar month. 1 Baisakh corresponds to Meṣa saṅkrānti (मेष संक्रान्ति)—the Sun's entry into Aries around 13–15 April—when the Bikram Sambat year increments. 1 Magh is Makara saṅkrānti (मकर संक्रान्ति), marking the transition into Capricorn. The remaining ten months begin at their respective saṅkrāntis in the same manner. While a patro may list the exact minute of entry, calendar sheets generally print the day of observance.

The solar year stays twelve months. The patro is the calendar that adds an adhik mās (अधिक मास) about every three years, and it can skip or double a tithi. The solar month moves between 29 and 32 days, and the same month is a different length from one year to the next, so the year stays whole. This page leaves this year's lengths on the sheet. Baisakh falls about April–May, and Chaitra about March–April. The months between them follow in that order.

The seven days of the week remain consistent between the patro and the solar calendar, ranging from Aitavāra (आइतवार) to Śanivāra (शनिवार). Every gatey falls on one of these days. The patro page lists all seven days, as official forms typically require both the gatey and its corresponding weekday.

A citizenship card, a land paper, a school register, and a shop book date by the gatey. The festival beside that date on the patro is often a tithi. The month name is shared. The figure at the top of this page shows how the two Ashad strips can miss each other.

A house may keep two new years. 1 Baisakh is this official morning. Mha Pūjā opens Nepal Sambat, in the next part of this page.

Nepal Sambat

Nepal Sambat (नेपाल संवत्) is an indigenous lunisolar calendar era of Nepal, established in 879 AD during the reign of King Raghavadeva (राघवदेव). According to popular tradition, the era was initiated by Shankhadhar Sakhwa (शङ्खधर साख्वा), a compassionate merchant and philanthropist from Kathmandu (काठमाडौं), who magnanimously paid off all the outstanding debts of the local peasantry using his personal wealth—legendarily derived from sand that miraculously transformed into gold—thereby ushering in a new era of freedom and social relief.

As a lunisolar system, Nepal Sambat aligns its months with the phases of the moon while inserting intercalary months (lunar adjustments) to remain in harmony with the solar year. The month ends on the new moon, and the next month begins on the bright 1. The year starts on the first day of the bright fortnight of the month of Kachhalā (कछला) (which corresponds to Kartik (कात्तिक) in the broader lunar calendar), a festive occasion celebrated as New Year's Day alongside Mha Pūjā during the Tihar (तिहार) festival. To convert a Gregorian calendar year (AD) to Nepal Sambat, before Mha Pūjā in that year, subtract 880. From Mha Pūjā to the end of that year, subtract 879.

Beyond its astronomical function, Nepal Sambat holds profound cultural and civic importance. Historically used as Nepal's official civil era for centuries until the adoption of Bikram Sambat, it remains deeply intertwined with Newar (नेवार) heritage, ritual observances, community identity, and regional celebrations throughout the Kathmandu (काठमाडौं) Valley.

Families in Nepal may celebrate multiple New Year traditions, though official and administrative dates always rely on Bikram Sambat.

The months of Nepal Sambat

Nepal Sambat consists of twelve lunar months. Each month ends on the new moon, and the next begins on the bright 1. The name lines up with the bright half of a patro month.

• Kachhalā (कछला): The first month of Nepal Sambat, commencing right after Swanti (स्वन्ति, Tihar तिहार). It marks the beginning of the new era and corresponds roughly to October–November, the bright half of Kartik (कात्तिक).
• Thinlā (थिंला): The second month, associated with early winter celebrations and rituals, corresponding roughly to November–December, the bright half of Mangsir (मंसिर).
• Pohelā (पोहेला): The third month, falling during mid-winter (December–January), marked by sacred dips and traditional winter observances. Also written प्वँहेला. The bright half of Poush (पुस).
• Sillā (सिल्ला): The fourth month, corresponding to January–February, coinciding with the transition toward spring and festivities like Saraswati Puja/Basanta Panchami (सरस्वती पूजा / वसन्त पञ्चमी). The bright half of Magh (माघ).
• Chillā (चिल्ला): The fifth month (February–March), associated with late winter rituals and preparing for spring celebrations such as Holi (होली). The bright half of Falgun (फागुन).
• Chaulā (चौला): The sixth month, occurring during March–April, bringing early spring festivals and seasonal renewals. The bright half of Chaitra (चैत).
• Bachhalā (बछला): The seventh month, spanning April–May, known for major spring festivals, chariot processions, and community gatherings. The bright half of Baisakh (वैशाख).
• Tachhalā (तछला): The eighth month (May–June), aligned with the warm summer transition and agricultural preparations prior to the monsoons. The bright half of Jestha (जेठ).
• Dillā (दिल्ला): The ninth month, corresponding to June–July, traditionally linked with early monsoon rains. The bright half of Ashad (असार).
• Gunlā (गुंला): The tenth month, spanning July–August, coinciding with the peak rice-planting monsoon season and Gunlā observances. The bright half of Shrawan (साउन).
• Yanlā (यंला): The eleventh month (August–September), marked by sacred commemoration festivals and street festivals, including Indra Jātrā (इन्द्रजात्रा). Also written ञंला. The bright half of Bhadra (भदौ).
• Kaulā (कौला): The twelfth and final month of Nepal Sambat (September–October). The bright half of Ashoj (असोज).

Other new years

Several other traditional New Year celebrations are observed across various communities in Nepal and follow distinct calendar systems:

• Lhosār (ल्होसार): Covers three primary Himalayan New Year traditions (Tamu तमु, Sonam सोनम, and Gyalpo ग्याल्पो Lhosār), celebrated by distinct highland communities based on lunar cycles. Learn more on the Tamu Lhosar.
• Ubhaulī (उभौली) and Udhaulī (उधौली): Mark the bi-annual seasonal migration cycles and agricultural shifts according to the Kirat (किरात) calendar. Further details can be found on the Ubhaulī and Udhaulī pages.
• Maghi (माघी, Tharu थारू New Year): Coincides with 1 Magh (माघ) on the solar calendar, the day the sun transitions into Capricorn (Makara, मकर), aligning with Maghe Saṅkrānti (माघे सङ्क्रान्ति). Beyond its astronomical and seasonal significance, Maghi represents a key moment for family reunions, cultural gatherings, and setting annual community agreements.
• Buddha Jayantī (बुद्ध जयन्ती): This is the full moon of Baisakh (वैशाख), the day Nepal keeps for the Buddha. It is not one of these new-year mornings. See the Buddha Jayantī.

नेपालीमा

विक्रम संवत् नेपालमा स्कूल, व्यवसाय र सरकारी कार्यालयले चलाउने आधिकारिक पात्रो हो। नयाँ वर्षले पनि यही नाम लेख्छ। सामान्य बोलीमा विक्रम सम्बत भनिन्छ, र पात्रोमा विक्रम संवत् छापिन्छ।

वर्षको अङ्क वैशाख १ को बिहान बढ्छ। चन्द्र पात्रोले चाहिँ छुट्टै गन्ती पछ्याउँछ। शुक्ल वा कृष्ण पक्ष तोकेको जुनसुकै चाडको पृष्ठले यो सौर वर्ष होइन, पात्रो जनाउँछ।

विक्रम संवत् आज कसरी चल्छ भन्ने कुरा पूरा बुझ्न यसको ऐतिहासिक उत्पत्ति, महिनाको बनावट, सौर मिति (गते), र सौर वर्षपछाडिको खगोलीय हिसाब हेर्नु उपयोगी हुन्छ।

वर्षको नाम कसरी आयो

परम्पराअनुसार उज्जैनका राजा विक्रमादित्यले शकलाई हराएर त्यो जितको सम्झनामा ईसापूर्व ५७ मा यो संवत् थाले। नामको अनुवाद “पराक्रमको सूर्य” हो। त्यो विक्रम (पराक्रम) र आदित्य (सूर्य) बाट बनेको हो। जैन कालकाचार्य कथा भन्छ, एउटा भिक्षुले उज्जैनका गन्धर्वसेनविरुद्ध शक राजालाई ल्याए। तिनका छोरा विक्रमादित्यले पछि शकलाई निकाले र संवत् थाले। तर शिलालेखको प्रमाणले देखाउँछ, सुरुका शिलालेखले यो पात्रोलाई अरू नामले बोलाएका थिए।

गन्ती नामभन्दा पुरानो हो। सुरुका शिलालेखले यही गन्तीलाई कृत, मालव जातिको संवत्, वा केवल संवत् भन्छन्। विक्रम नाम चलाउने सबैभन्दा पुरानो ज्ञात शिलालेख ईस्वी ८४२ को हो (चौहान शासक चण्डमहासेनको धौलपुरको शिला)। संवत्लाई विक्रमादित्य नामको राजासँग जोड्ने सबैभन्दा पुरानो ज्ञात शिलालेख ईस्वी ९७१ को हो, र त्यही जोड्ने सबैभन्दा पुरानो किताब अमितागतिको सुभाषितरत्नसन्दोह हो (ईस्वी ९९३–९९४)। पछिका शासकले, जस्तै गुप्त राजा चन्द्रगुप्तले, ईसापूर्व ५७ भन्दा कैयौँ शताब्दीपछि विक्रमादित्यलाई पदका रूपमा लिए, र पहिलेदेखि चलिरहेको गन्तीलाई आफ्नै नाममा लगाए।

भारतका धेरै ठाउँमा यो संवत् धार्मिक चन्द्र-सौर वर्ष हो। धेरै क्षेत्रले यसलाई चैतमा खोल्छन्। उत्तरतिर वैसाखी सौर नयाँ वर्ष हो, वैशाखको एक गते, करिब १३–१५ अप्रिल। नेपालका कार्यालयले यसै पृष्ठको सौर वर्ष चलाउँछन्। पहिलो महिना वैशाख हो। अन्तिम महिना चैत हो।

नेपालका पुराना कागजमा प्रायः शक संवत् हुन्छ, जुन ईस्वी ७८ बाट सुरु हुन्छ, वा विक्रम हुन्छ, र ती कागजले नेपाल संवत् पनि जनाउँछन्। स्कूलको फारमको वर्ष विक्रम संवत् हो। भारतका कार्यालयले सुधारिएको शक वर्ष चलाउँछन्। ईस्वी १९०३ मा राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले सौर विक्रम संवत्लाई राज्यको एक मात्र आधिकारिक पात्रो बनाए। त्यसपछि कागजको मिति सौर गते हुन थाल्यो। त्यो गतेको नाम मिति हो। ईस्वी १९१३ मा उहाँका लागि लेखिएको प्रशस्ति कविता भन्छ, तिथिबाट मितिमा बदलिएपछि छोडिएको तिथि, तेह्र महिनाको वर्ष, र शुक्ल तथा कृष्ण पक्षको अन्योल हट्यो। स्कूल, कार्यालय, र अखबारले छाप्ने मिति अझै यही वर्ष चलाउँछन्।

तलको नेपाल संवत् काठमाडौं उपत्यकाको पुरानो संवत् हो। ईस्वी १९९९ मा सरकारले शङ्खधर साख्वालाई राष्ट्रिय विभूति नामाकरण गर्‍यो। २४ अक्टोबर २००८ मा नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय संवत् नामाकरण गर्‍यो। आधिकारिक कागजमा अझै विक्रम वर्ष हुन्छ।

वर्षको अङ्क

पात्रोको माथिको अङ्कले विक्रम संवत्को वर्ष जनाउँछ। ईस्वी संवत्बाट बदल्न वैशाख १ पछि ५७ वर्ष जोड्नुहोस्, र वैशाख १ अघि ५६ वर्ष जोड्नुहोस्।

उदाहरणका लागि, १९३४ को भूकम्प विक्रम संवत् १९९० हो। जनवरी वैशाख १ भन्दा अघि पर्ने भएकाले १९३४ मा ५६ जोडेर १९९० हुन्छ, जसरी बीपी कोइरालाको पृष्ठमा लेखिएको छ। नामको इतिहास माथि विस्तृत छ। तैपनि नयाँ वर्षले भनेझैँ पूरा ऐतिहासिक पृष्ठभूमि नजानी पनि वर्षको अङ्क पढ्न र चलाउन सकिन्छ।

यो पृष्ठले अहिलेको विक्रम संवत् वर्ष देखाउँदैन। कृपया आफ्नो पात्रोको पाना हेर्नुहोस्।

बाह्र महिना

बाह्र सौर महिनाका नाम चन्द्र महिनाकै नाम हुन्, वैशाखबाट सुरु भएर चैतमा टुङ्गिन्छन्। सौर महिना सूर्य नयाँ राशिमा पस्दा सुरु हुन्छ, र लम्बाइ २९ देखि ३२ दिनसम्म फरक पर्छ। यो लम्बाइ सूर्य एउटा राशिबाट अर्को राशिमा सर्न लाग्ने समयमा भर पर्छ। पृथ्वीको कक्ष अण्डाकार भएकाले र वर्षभरि कक्षको गति बदलिने भएकाले त्यो समय फरक पर्छ। त्यसैले सौर महिना उही नामका चन्द्र महिनासँग सिधै मिल्दैनन्।

एक्ला महिनाको लम्बाइभन्दा बाहिर, अरू खगोलीय कुराहरूले पनि सौर पात्रो वर्षको गति चलाउँछन्। तलको तालिकाले विक्रम संवत्का बाह्र सौर महिना क्रममा देखाउँछ, देवनागरी हिज्जे र सूर्य पस्ने राशिसहित।

आधिकारिक फारमले जेठ लेख्न सक्छ, चाडको गाइडले अङ्ग्रेजीमा Jestha लेख्न सक्छ, तर दुवैले एउटै महिना जनाउँछन्। तैपनि सौर जेठ र चन्द्र जेठ एउटै दिनबाट सुरु हुँदैनन्।

सौर राशि र व्यक्तिको चन्द्र राशि

सौर राशि र व्यक्तिको चन्द्र राशि छुट्याउनु आवश्यक छ। सौर राशि सूर्य नयाँ राशिमा पस्दा मात्र तोकिन्छ, र त्यसैले विक्रम संवत्को सौर महिना चल्छ। व्यक्तिको जन्म राशि र ज्योतिषको विवरण चाहिँ चन्द्रमाको स्थान र पात्रोले लेखेको चन्द्र तिथिमा भर पर्छ।

गते

गते सौर पात्रोको महिनाभित्रको दिन हो। उदाहरणका लागि, आधिकारिक कागजमा १५ असार लेखिएको मिति त्यो सौर महिनाको १५ औँ गते हो, १५ औँ चन्द्र तिथि होइन।

पात्रोले गते र तिथि सँगसँगै देखाउँछ। उदाहरणका लागि, १५ असार सधैँ रोपाइँ हो, जबकि सँगैको चन्द्र तिथि वर्षपिच्छे सर्छ। यो वर्षको ठ्याक्कै तिथि जान्न हालको पात्रोको पाना हेर्नुहोस्।

गतेमा पर्ने दिन

यी पृष्ठका तीन मुख्य व्रत स्थिर सौर मिति (गते) पछ्याउँछन्। वैशाख १ नयाँ वर्ष हो, असार १५ रोपाइँ हो, र माघ १ माघे संक्रान्ति हो, जुन दिन सूर्य मकरमा पस्छ। यही सौर बिहान थारू नयाँ वर्ष माघी पनि पर्छ।

दशैं चाहिँ सौर मितिमा अडिएको छैन। त्यो असोजको शुक्ल पक्षको पहिलो दिनबाट सुरु हुन्छ। त्यसै गरी महाशिवरात्रि फागुनको कृष्ण पक्षको १४ औँ रात मनाइन्छ।

स्थिर सौर गते र बदलिने चन्द्र तिथिबीचको सम्बन्धले व्यवहारमा वर्षको अङ्क कसरी निकालिन्छ भन्नेतिर सिधै लैजान्छ।

सौर वर्षका थप कुरा

संक्रान्ति भनेको सूर्य नयाँ राशिमा पस्ने क्षण हो, जसले सौर महिना सुरु गर्छ। वैशाख १ मेष संक्रान्ति हो। त्यो सूर्य मेषमा पस्ने बेला हो, करिब १३–१५ अप्रिल, र त्यही बेला विक्रम संवत्को वर्ष बढ्छ। माघ १ मकर संक्रान्ति हो, सूर्य मकरमा पस्ने बेला। बाँकी दस महिना पनि त्यसै गरी आ-आफ्नो संक्रान्तिमा सुरु हुन्छन्। पात्रोले प्रवेशको ठ्याक्कै मिनेट लेख्न सक्छ, तर पात्रोको पानाले सामान्यतया मनाइने दिन छाप्छ।

सौर वर्ष बाह्र महिनामै रहन्छ। पात्रो नै त्यो पात्रो हो जसले करिब तीन वर्षमा एक पटक अधिक मास थप्छ, र तिथि छोड्न वा दोहोर्‍याउन सक्छ। सौर महिना २९ देखि ३२ दिनसम्म सर्छ, र एउटै महिना वर्षपिच्छे फरक लम्बाइको हुन्छ, त्यसैले वर्ष पूरै रहन्छ। यो पृष्ठले यो वर्षका महिनाको लम्बाइ पानामा नै छोड्छ। वैशाख करिब अप्रिल–मे मा पर्छ, र चैत करिब मार्च–अप्रिलमा पर्छ। बीचका महिना त्यही क्रममा आउँछन्।

हप्ताका सात दिन पात्रो र सौर पात्रो दुवैमा एउटै रहन्छन्, आइतवारदेखि शनिवारसम्म। हरेक गते तीमध्ये एकमा पर्छ। पात्रोको पृष्ठले सातै दिनको सूची दिन्छ, किनकि आधिकारिक फारमलाई सामान्यतया गते र त्यसको वार दुवै चाहिन्छ।

नागरिकताको कार्ड, जग्गाको कागज, स्कूलको रजिस्टर र पसलको बहीले मिति गतेले लेख्छन्। पात्रोमा त्यो मितिको छेउको चाड प्रायः तिथि हुन्छ। महिनाको नाम साझा हुन्छ। यस पृष्ठको माथिको चित्रले असारका दुई धर्का कसरी नमिल्न सक्छन् भन्ने देखाउँछ।

एउटा घरले दुई नयाँ वर्ष राख्न सक्छ। वैशाख १ यही आधिकारिक बिहान हो। म्ह पूजाले यस पृष्ठको अर्को खण्डमा नेपाल संवत् खोल्छ।

नेपाल संवत्

नेपाल संवत् नेपालको रैथाने चन्द्र-सौर संवत् हो, जुन ईस्वी ८७९ मा राजा राघवदेवको शासनमा स्थापित भयो। प्रचलित परम्पराअनुसार यो संवत् काठमाडौंका दयालु व्यापारी र दानी शङ्खधर साख्वाले थाल्नुभएको हो। उहाँले आफ्नो धनले स्थानीय किसानका सबै बाँकी ऋण तिर्नुभयो। कथाअनुसार त्यो धन बालुवा चमत्कारले सुनमा बदलिएर आएको थियो। त्यसरी उहाँले स्वतन्त्रता र सामाजिक राहतको नयाँ युग थाल्नुभयो।

चन्द्र-सौर पद्धतिका रूपमा नेपाल संवत्ले महिना चन्द्रमाको पक्षसँग मिलाउँछ, र सौर वर्षसँग ताल मिलाउन अधिक महिना (चन्द्र समायोजन) थप्छ। महिना औंसीमा सकिन्छ, र अर्को महिना शुक्ल १ मा सुरु हुन्छ। वर्ष कछला महिनाको शुक्ल पक्षको पहिलो दिनबाट सुरु हुन्छ, जुन फराकिलो चन्द्र पात्रोको कात्तिकसँग मिल्छ। त्यो दिन तिहारको म्ह पूजासँगै नयाँ वर्षका रूपमा मनाइन्छ। ईस्वी वर्षलाई नेपाल संवत्मा बदल्न, त्यो वर्षको म्ह पूजाअघि ८८० घटाउनुहोस्। म्ह पूजादेखि त्यो वर्षको अन्त्यसम्म ८७९ घटाउनुहोस्।

खगोलीय कामभन्दा बाहिर नेपाल संवत्को गहिरो सांस्कृतिक र नागरिक महत्त्व छ। विक्रम संवत् अपनाउनुअघि कैयौँ शताब्दीसम्म नेपालको आधिकारिक नागरिक संवत् यही थियो। अझै काठमाडौं उपत्यकाभरि नेवार सम्पदा, विधि, समुदायको पहिचान र क्षेत्रीय चाडसँग गाँसिएको छ।

नेपालका परिवारले एकभन्दा बढी नयाँ वर्ष मनाउन सक्छन्, यद्यपि आधिकारिक र प्रशासनिक मिति सधैँ विक्रम संवत्मा अडिन्छन्।

नेपाल संवत्का महिना

नेपाल संवत्मा बाह्र चन्द्र महिना हुन्छन्। हरेक महिना औंसीमा सकिन्छ, र अर्को शुक्ल १ मा सुरु हुन्छ। नाम पात्रो महिनाको शुक्ल पक्षसँग मिल्छ।

• कछला: नेपाल संवत्को पहिलो महिना, स्वन्ति (तिहार) सकिएलगत्तै सुरु हुन्छ। यसले नयाँ संवत्को थालनी जनाउँछ, र करिब अक्टोबर–नोभेम्बरसँग मिल्छ, कात्तिकको शुक्ल पक्ष।
• थिंला: दोस्रो महिना, जाडो सुरुका उत्सव र विधिसँग जोडिन्छ, करिब नोभेम्बर–डिसेम्बरसँग मिल्छ, मंसिरको शुक्ल पक्ष।
• पोहेला: तेस्रो महिना, मध्य जाडो (डिसेम्बर–जनवरी) मा पर्छ, पवित्र स्नान र जाडोका परम्परागत व्रतले चिनाइन्छ। प्वँहेला पनि लेखिन्छ। पुसको शुक्ल पक्ष।
• सिल्ला: चौथो महिना, जनवरी–फेब्रुअरीसँग मिल्छ, वसन्ततिरको मोड र सरस्वती पूजा / वसन्त पञ्चमी जस्ता चाडसँग जुध्छ। माघको शुक्ल पक्ष।
• चिल्ला: पाँचौँ महिना (फेब्रुअरी–मार्च), जाडो अन्त्यका विधि र होली जस्ता वसन्तका चाडको तयारीसँग जोडिन्छ। फागुनको शुक्ल पक्ष।
• चौला: छैटौँ महिना, मार्च–अप्रिलमा पर्छ, वसन्त सुरुका चाड र यामको नवीकरण ल्याउँछ। चैतको शुक्ल पक्ष।
• बछला: सातौँ महिना, अप्रिल–मे मा पर्छ, ठूला वसन्त चाड, रथयात्रा र सामुदायिक जमघटका लागि चिनिन्छ। वैशाखको शुक्ल पक्ष।
• तछला: आठौँ महिना (मे–जुन), न्यानो गृष्मको मोड र मनसुनअघिको खेतीको तयारीसँग मिल्छ। जेठको शुक्ल पक्ष।
• दिल्ला: नवौँ महिना, जुन–जुलाईसँग मिल्छ, परम्परागत रूपमा मनसुनको सुरुको वर्षासँग जोडिन्छ। असारको शुक्ल पक्ष।
• गुंला: दशौँ महिना, जुलाई–अगस्टमा पर्छ, धान रोप्ने मनसुनको उच्च बेला र गुंलाका व्रतसँग जुध्छ। साउनको शुक्ल पक्ष।
• यंला: एघारौँ महिना (अगस्ट–सेप्टेम्बर), पवित्र स्मरणका चाड र सडकका जात्राले चिनाइन्छ, जसमा इन्द्रजात्रा पर्छ। ञंला पनि लेखिन्छ। भदौको शुक्ल पक्ष।
• कौला: नेपाल संवत्को बाह्रौँ र अन्तिम महिना (सेप्टेम्बर–अक्टोबर)। असोजको शुक्ल पक्ष।

अरू नयाँ वर्ष

नेपालका विभिन्न समुदायमा अरू परम्पराका नयाँ वर्ष पनि मनाइन्छन्, र ती छुट्टाछुट्टै पात्रो पछ्याउँछन्।

• ल्होसार: तीन मुख्य हिमाली नयाँ वर्ष समेट्छ (तमु, सोनम र ग्याल्पो ल्होसार), जुन बेग्लाबेग्लै उच्चभूमिका समुदायले चन्द्र चक्रका आधारमा मनाउँछन्। थप कुरा तमु ल्होसारमा छ।
• उभौली र उधौली: किरात पात्रोअनुसार वर्षको दुई पटक हुने यामिक बसाइँ र खेतीको फेरबदल जनाउँछन्। थप कुरा उभौली र उधौलीका पृष्ठमा छन्।
• माघी (थारू नयाँ वर्ष): सौर पात्रोको माघ १ सँग मिल्छ, जुन दिन सूर्य मकरमा पस्छ, र माघे सङ्क्रान्तिसँग जुध्छ। खगोलीय र यामिक अर्थभन्दा बाहिर माघी परिवार भेला हुने, सांस्कृतिक जमघट हुने, र वर्षका सामुदायिक सहमति तोक्ने मुख्य बेला हो।
• बुद्ध जयन्ती: यो वैशाखको पूर्णिमा हो, नेपालले बुद्धका लागि राखेको दिन। यो ती नयाँ वर्षका बिहानमध्ये होइन। बुद्ध जयन्ती हेर्नुहोस्।