Household stories / Calendars / How to read a patro

How to read a patro

1. Dark half
1 to 14. The moon shrinks.१. कृष्ण पक्ष
१ देखि १४। चन्द्रमा घट्छ।

2. New moon
Count 15. Nothing of the moon is lit.२. औंसी
गन्ती १५। चन्द्रमाको कुनै भाग उज्यालो हुँदैन।

3. Bright half
1 to 14. The moon grows.३. शुक्ल पक्ष
१ देखि १४। चन्द्रमा बढ्छ।

4. Full moon
Count 15. The month ends.४. पूर्णिमा
गन्ती १५। महिना सकिन्छ।

Read left to right. The month ends on the full moon.बायाँबाट दायाँ पढ्नुहोस्। महिना पूर्णिमामा सकिन्छ।

A Nepali patro ends the lunar month on the full moon.नेपाली पात्रोले चन्द्र महिना पूर्णिमामा सक्छ।

A patro (पात्रो) is the traditional calendar sheet used in households to track festival days. It is also known as a pañcāṅga (पञ्चाङ्ग). The festivals described on these pages follow the patro rather than solar calendar dates.

Most festivals are determined by lunar days. The patro is also used to determine which gatey (गते) in the solar calendar each lunar day falls on.

The month

In a Nepali patro, the lunar month ends on the full moon. This system is known as pūrṇimānta (पूर्णिमान्त). Under this system, the month begins with the dark fortnight, followed by the new moon, then the bright fortnight, and concludes with the full moon.

The dark half (dark fortnight) spans the two weeks when the moon is waning, referred to in the patro as kṛṣṇa pakṣa (कृष्ण पक्ष). The bright half (bright fortnight) consists of the two weeks when the moon is waxing, referred to as śukla pakṣa (शुक्ल पक्ष). Each half counts from 1 to 15, so the same day number corresponds to different moon phases depending on the fortnight.

OrderNameWhat the patro shows
1Krisna Paksa (कृष्ण पक्ष)Dark half, counts 1 to 14. The moon shrinks in this stage.
2Ausi (औंसी)New moon, count 15. This day is called औंसी.
3Sukla Paksha (शुक्ल पक्ष)Bright half, counts 1 to 14. The moon grows in this stage.
4Purnima (पूर्णिमा)Full moon, count 15. This day is called पूर्णिमा. The month ends after this day.

The tithi

A tithi (तिथि) is a single lunar day (one moon-day), defined by the precise longitudinal angle between the sun and the moon. Unlike a solar gatey (गते)—which marks a standard civil day in the solar calendar—a tithi vary in duration and can begin or end at any point during the day or night. The patro assigns a specific traditional name to each count in the fortnight, such as प्रतिपदा for the first day or एकादशी for the eleventh day. The 15th day of the bright fortnight is the full moon, or pūrṇimā (पूर्णिमा), while the 15th day of the dark fortnight is the new moon, or auṃsī (औंसी). Because traditional religious observances and cultural rituals rely on the moon's phase, the active tithi (तिथि) (often determined at sunrise) governs festival timing and dictates when religious rites are performed.

CountName on a patro
1प्रतिपदा
2द्वितीया
3तृतीया
4चतुर्थी
5पञ्चमी
6षष्ठी
7सप्तमी
8अष्टमी
9नवमी
10दशमी
11एकादशी
12द्वादशी
13त्रयोदशी
14चतुर्दशी
15पूर्णिमा in the bright half. औंसी in the dark half.

To see how this lunar progression works in practice, consider festival periods: before Dashain (दशैं), the dark 1 of Ashoj (असोज) begins Pitr Paksa/Sohra Shraddha (पितृ पक्ष / सोह्र श्राद्ध), followed by Ghaṭasthāpanā (घटस्थापना) on the bright 1 to start Dashain (दशैं). Similarly, Gai Jātrā (गाईजात्रा) and Krishna Janmasthami (कृष्ण जन्माष्टमी) fall on the first day and eighth night of Bhadra's (भदौ) dark half.

Some other calendars end the month on the new moon. In those systems, this same dark fortnight is considered the end of Bhadra (भदौ), with Ashoj (असोज) starting at Ghaṭasthāpanā (घटस्थापना). These pages follow the standard Nepali patro, which places the dark fortnight before Dashain (दशैं) in Ashoj (असोज).

Other examples of using tithis (तिथि) to determine festivals are:

PageThe tithi (तिथि)
Sithi Nakha (सिठी नखः)Bright 6 of Jestha (जेठ). षष्ठी.
Nag Panchami (नाग पञ्चमी)Bright 5 of Shrawan (साउन). It is called Naag Pañcamī (नाग पञ्चमी).
Janai Pūrṇimā (जनै पूर्णिमा)Full moon of Shrawan (साउन).
Gai Jātrā (गाईजात्रा)Dark 1 of Bhadra (भदौ). The day after that full moon.
Krishna Janmasthami (कृष्ण जन्माष्टमी)Dark 8 of Bhadra (भदौ).
Kushe Ausi/Buwa ko Mukh Herne (कुशे औंसी / बुवाको मुख हेर्ने)New moon of Bhadra (भदौ).
Pitr Paksa/Sohra Shraddha (पितृ पक्ष / सोह्र श्राद्ध)The dark half of Ashoj, through the new moon.
Ghatasthapana (घटस्थापना)Bright 1 of Ashoj (असोज).
Dashai Tika (विजयादशमी)Bright 10 of Ashoj (असोज). दशमी.
Kojāgrat (कोजाग्रत)Full moon of Ashoj (असोज).
Mha Pūjā (म्ह पूजा)Bright 1 of Kartik (कात्तिक). Also Goru Puja (गोरु पूजा).
Vivāha Pañcamī (विवाह पञ्चमी)Bright 5 of Mangsir (मंसिर).
Saraswati Puja/Basanta Panchami (सरस्वती पूजा / वसन्त पञ्चमी)Bright 5 of Magh (माघ). The name is Śrī Pañcamī (श्री पञ्चमी).
Maha Shivaratri (महाशिवरात्रि)Dark 14 of Falgun (फागुन).
Holi (होली)Full moon of Falgun (फागुन).
Rāma Navamī (राम नवमी)Bright 9 of Chaitra (चैत). Chaite Dashain (चैते दशैं) is the bright 8, the day before.
Buddha Jayantī (बुद्ध जयन्ती)Full moon of Baisakh (वैशाख).
Mata Tirtha Aunsi/Aama ko Mukh Herne (मातातीर्थ औंसी / आमाको मुख हेर्ने)New moon of Baisakh (वैशाख).
Guru Pūrṇimā (गुरु पूर्णिमा)Full moon of Ashad (असार).

Some festivals that are determined by the Bikram Sambat (विक्रम संवत्) days are: New year (नयाँ वर्ष), Ropain (रोपाइँ), and Maghe Saṅkrānti (माघे सङ्क्रान्ति). They are omitted from this table.

Further details on the lunar calendar

A tithi (तिथि) does not necessarily begin at midnight; it can start in the afternoon. The patro indicates its exact ending time. Most festivals mentioned here are observed on the morning when the tithi (तिथि) is active at sunrise.

Some observances take place at specific hours rather than morning. For instance, Krishna Janmasthami (कृष्ण जन्माष्टमी) is celebrated at midnight, and households observe the ritual at that hour. Different patros may list different solar dates (gateys) depending on the time standard they use. Refer to the specific markings in your patro, as this page does not specify a gatey for the current year.

Skipped and doubled

Because a tithi (तिथि) is defined by the precise longitudinal angle between the sun and the moon rather than a fixed 24-hour solar day, its duration varies. When a tithi's (तिथि) duration is shorter than the interval between two sunrises, it starts after one sunrise and ends before the next, failing to coincide with any sunrise at all. When this happens, the patro skips the number, an occurrence known as kṣaya (क्षय). Conversely, a longer tithi (तिथि) may span across two sunrises, causing the same number to appear on two consecutive gateys, known as vṛddhi (वृद्धि).

Festivals follow the prescribed rules for the observance day rather than relying strictly on consecutive numbering. Even if a tithi (तिथि) number is omitted from the calendar, the festival is observed on the morning designated by the patro.

The extra month

Approximately every three years, a single solar month contains two new moons, prompting the addition of an intercalary lunar month known as adhik mās (अधिक मास). It shares the name of the upcoming month, prefixed with अधिक. Regular festival tithis (तिथि) are deferred and observed during the standard month without the prefix.

For example, a 1st day of the bright fortnight occurring within an extra month is not celebrated as Ghaṭasthāpanā (घटस्थापना). The observance waits for the standard Ashoj (असोज) month that does not carry the prefix अधिक.

The other columns

Pañcāṅga (पञ्चाङ्ग) translates to "five limbs," referring to the tithi (तिथि) (lunar day), weekday (vāra) (वार), nakṣatra (नक्षत्र), yoga (योग), and karaṇa (करण). While festival dates rely primarily on the tithi (तिथि), the other four limbs provide critical astronomical and astrological data used to set auspicious electional times (muhūrtas / मुहूर्त — specific auspicious time windows selected according to planetary alignments and astronomical indicators to maximize success and well-being) and dictate specific ritual timings:

This page does not outline fasting rituals or astronomical calculations for tithis (तिथि); it simply specifies the lunar date associated with each festival.

नेपालीमा

पात्रो घरले चाडका दिन हेर्न चलाउने परम्पराको पाना हो। यसलाई पञ्चाङ्ग पनि भनिन्छ। यी पृष्ठमा लेखिएका चाडहरूले सौर पात्रोका मिति होइन, पात्रो पछ्याउँछन्।

धेरैजसो चाड चन्द्र दिनले तोकिन्छन्। प्रत्येक चन्द्र दिन सौर पात्रोको कुन गतेमा पर्छ भनेर हेर्न पनि पात्रो चलिन्छ।

महिना

नेपाली पात्रोमा चन्द्र महिना पूर्णिमामा सकिन्छ। यो पद्धतिको नाम पूर्णिमान्त हो। यस पद्धतिमा महिना कृष्ण पक्षबाट सुरु हुन्छ, त्यसपछि औंसी आउँछ, अनि शुक्ल पक्ष, र पूर्णिमामा टुङ्गिन्छ।

कृष्ण पक्ष चन्द्रमा घट्दै जाने दुई हप्ता हो, जसलाई पात्रोमा कृष्ण पक्ष भनिन्छ। शुक्ल पक्ष चन्द्रमा बढ्दै जाने दुई हप्ता हो, जसलाई शुक्ल पक्ष भनिन्छ। दुवै पक्ष १ देखि १५ सम्म गनिन्छन्, त्यसैले एउटै दिनको अङ्क पक्षअनुसार फरक चन्द्र अवस्था हो।

क्रमनामपात्रोले के देखाउँछ
१कृष्ण पक्षकृष्ण पक्ष, गन्ती १ देखि १४। यो चरणमा चन्द्रमा घट्छ।
२औंसीऔंसी, गन्ती १५। यो दिनलाई औंसी भनिन्छ।
३शुक्ल पक्षशुक्ल पक्ष, गन्ती १ देखि १४। यो चरणमा चन्द्रमा बढ्छ।
४पूर्णिमापूर्णिमा, गन्ती १५। यो दिनलाई पूर्णिमा भनिन्छ। यो दिनपछि महिना सकिन्छ।

तिथि

तिथि एउटा चन्द्र दिन हो, जुन सूर्य र चन्द्रमाबीचको ठ्याक्कै देशान्तर कोणले तोकिन्छ। सौर गतेले सौर पात्रोको सामान्य नागरिक दिन जनाउँछ, तर तिथिको अवधि फरक पर्छ, र त्यो दिन वा रातको जुनसुकै बेला सुरु वा सकिन सक्छ। पात्रोले पक्षको हरेक गन्तीलाई परम्पराको नाम दिन्छ, जस्तै पहिलो दिनलाई प्रतिपदा र एघारौँ दिनलाई एकादशी। शुक्ल पक्षको १५ औँ दिन पूर्णिमा हो, र कृष्ण पक्षको १५ औँ दिन औंसी हो। परम्पराका धार्मिक व्रत र सांस्कृतिक विधि चन्द्रमाको अवस्थामा अडिएकाले, चलिरहेको तिथि (प्रायः सूर्योदयमा हेरिने) ले चाडको समय तोक्छ र धार्मिक विधि कहिले गरिन्छ भनेर निर्देश गर्छ।

गन्तीपात्रोमा नाम
१प्रतिपदा
२द्वितीया
३तृतीया
४चतुर्थी
५पञ्चमी
६षष्ठी
७सप्तमी
८अष्टमी
९नवमी
१०दशमी
११एकादशी
१२द्वादशी
१३त्रयोदशी
१४चतुर्दशी
१५शुक्ल पक्षमा पूर्णिमा। कृष्ण पक्षमा औंसी।

यो चन्द्र क्रम व्यवहारमा कसरी चल्छ भनेर चाडका अवधि हेर्नुहोस्। दशैंअघि पितृ पक्ष / सोह्र श्राद्ध असोजको कृष्ण १ बाट सुरु हुन्छ, र दशैं थाल्न शुक्ल १ मा घटस्थापना हुन्छ। त्यसै गरी गाईजात्रा र कृष्ण जन्माष्टमी भदौको कृष्ण पक्षको पहिलो दिन र आठौँ रातमा पर्छन्।

कतिपय अरू पात्रोले महिना औंसीमा सक्छन्। ती पद्धतिमा यही कृष्ण पक्ष भदौको अन्त्य मानिन्छ, र असोज घटस्थापनाबाट सुरु हुन्छ। यी पृष्ठले मानक नेपाली पात्रो चलाउँछन्, जसले दशैंअघिको कृष्ण पक्ष असोजमा राख्छ।

चाड तोक्न तिथि प्रयोग गर्ने अरू उदाहरण यी हुन्:

पृष्ठतिथि
सिठी नखःजेठको शुक्ल ६। षष्ठी।
नाग पञ्चमीसाउनको शुक्ल ५। यसलाई नाग पञ्चमी भनिन्छ।
जनै पूर्णिमासाउनको पूर्णिमा।
गाईजात्राभदौको कृष्ण १। त्यो पूर्णिमाको भोलिपल्ट।
कृष्ण जन्माष्टमीभदौको कृष्ण ८।
कुशे औंसी / बुवाको मुख हेर्नेभदौको औंसी।
पितृ पक्ष / सोह्र श्राद्धअसोजको कृष्ण पक्ष, औंसीसम्म।
घटस्थापनाअसोजको शुक्ल १।
दशैं टीका (विजयादशमी)असोजको शुक्ल १०। दशमी।
कोजाग्रतअसोजको पूर्णिमा।
म्ह पूजाकात्तिकको शुक्ल १। गोरु पूजा पनि।
विवाह पञ्चमीमंसिरको शुक्ल ५।
सरस्वती पूजा / वसन्त पञ्चमीमाघको शुक्ल ५। नाम श्री पञ्चमी हो।
महाशिवरात्रिफागुनको कृष्ण १४।
होलीफागुनको पूर्णिमा।
राम नवमीचैतको शुक्ल ९। चैते दशैं अघिल्लो दिन, शुक्ल ८ हो।
बुद्ध जयन्तीवैशाखको पूर्णिमा।
मातातीर्थ औंसी / आमाको मुख हेर्नेवैशाखको औंसी।
गुरु पूर्णिमाअसारको पूर्णिमा।

विक्रम संवत्का दिनले तोकिने केही चाड यी हुन्: नयाँ वर्ष, रोपाइँ, र माघे सङ्क्रान्ति। ती यो तालिकाबाट हटाइएका छन्।

चन्द्र पात्रोका थप कुरा

तिथि सधैँ मध्यरातमा सुरु हुँदैन। दिउँसो पनि सुरु हुन सक्छ। पात्रोले त्यो सकिने ठ्याक्कै बेला देखाउँछ। यहाँ लेखिएका धेरैजसो चाड त्यो तिथि सूर्योदयमा चलिरहेको बिहान मनाइन्छन्।

कतिपय व्रत बिहान होइन, तोकिएको घडीमा हुन्छन्। उदाहरणका लागि कृष्ण जन्माष्टमी मध्यरातमा मनाइन्छ, र घरहरूले त्यही बेला विधि गर्छन्। फरक पात्रोले आ-आफ्नो समयको मानकअनुसार फरक सौर गते लेख्न सक्छन्। आफ्नो पात्रोका चिह्न हेर्नुहोस्, किनभने यो पृष्ठले यो वर्षको गते तोक्दैन।

छोडिएको र दोहोरिएको

तिथि स्थिर २४ घण्टे सौर दिनले होइन, सूर्य र चन्द्रमाबीचको ठ्याक्कै देशान्तर कोणले तोकिने भएकाले यसको अवधि बदलिन्छ। तिथिको अवधि दुई सूर्योदयको अन्तरभन्दा छोटो भए त्यो एउटा सूर्योदयपछि सुरु भएर अर्को सूर्योदयअघि सकिन्छ, र कुनै पनि सूर्योदयसँग जुध्दैन। यस्तो हुँदा पात्रोले त्यो अङ्क छोड्छ, जसलाई क्षय भनिन्छ। उल्टो, लामो तिथिले दुई सूर्योदय ढाक्न सक्छ, र एउटै अङ्क लगातार दुई गतेमा देखिन्छ, जसलाई वृद्धि भनिन्छ।

चाडहरूले लगातारको अङ्कमा कडाइसाथ भर पर्नुको सट्टा व्रतको दिनका तोकिएका नियम पछ्याउँछन्। पात्रोबाट कुनै तिथिको अङ्क हटाइए पनि चाड पात्रोले तोकेको बिहान मनाइन्छ।

थप महिना

झन्डै हरेक तीन वर्षमा एउटै सौर महिनामा दुई औंसी पर्छन्, र त्यसले अधिक मास भनिने थप चन्द्र महिना थप्न लगाउँछ। त्यसले आउने महिनाको नाम लिन्छ, अगाडि अधिक लेखेर। नियमित चाडका तिथि सारिन्छन्, र अगाडि अधिक नभएको सामान्य महिनामा मनाइन्छन्।

उदाहरणका लागि, थप महिनाभित्र परेको शुक्ल पक्षको पहिलो दिन घटस्थापनाका रूपमा मनाइँदैन। व्रतले अधिक नलागेको सामान्य असोज महिना पर्खन्छ।

अरू खम्बा

पञ्चाङ्गको अर्थ पाँच अङ्ग हो। ती हुन् तिथि (चन्द्र दिन), वार, नक्षत्र, योग र करण। चाडका मिति मुख्यतः तिथिमा अडिए पनि अरू चार अङ्गले मुहूर्त (ग्रहको स्थिति र खगोलीय चिह्न हेरेर सफलता र कल्याण बढाउन छानिएका शुभ समयका झ्याल) तोक्न र खास विधिको समय निर्देश गर्न चाहिने महत्त्वपूर्ण खगोलीय र ज्योतिषीय तथ्य दिन्छन्।

यो पृष्ठले व्रतका विधि वा तिथिका खगोलीय हिसाब दिँदैन। यसले प्रत्येक चाडसँग जोडिएको चन्द्र मिति मात्र तोक्छ।