Nepali Readings / Bhanubhakta poems / Bhaktamālā
Bhaktamala (भक्तमाला)भक्तमाला
Existential Repentance and Devotional Surrender
| Work & Genre | Devotional Lyric & Penitential Elegy (Bhakti-Kāvya / Stuti) |
|---|---|
| Author & Date | Adikavi Bhanubhakta Acharya · Composed c. 1852 CE (1909 BS) |
| Classical Prosody | Śārdūlavikrīḍita Meter (22 devotional stanzas of philosophical confession) |
| Biographical Milieu | Composed during Bhanubhakta's five-month imprisonment in the Kumarichowk detention cell in Kathmandu over government revenue auditing disputes |
| Spiritual Architecture | Lamentation over sensory infatuation and worldly illusion (Māyā), paired with absolute unconditional self-surrender (Śaraṇāgati) to Lord Rama |
| Thematic Resonance | Transforms a personal bureaucratic crisis into an immortal, universal meditation on human frailty, mortality, and divine grace. |
Composed during the grim months of 1852 CE (1909 BS) while incarcerated within the damp stone chambers of the Kumarichowk audit prison in Kathmandu, Bhanubhakta Acharya's Bhaktamala (Bhaktamālā / भक्तमाला, "Garland of Devotion") represents one of the most moving, vulnerable expressions of personal faith in South Asian devotional literature. Arrested following unresolved fiscal discrepancies in the government revenues collected by his father and himself in the western hills, Bhanubhakta turned away from legal wrangling to interrogate his own soul before the sovereign court of the Almighty.
Spanning twenty-two intensely introspective verses in the dignified Śārdūlavikrīḍita meter, the poem takes the shape of a penitential confession addressed to Lord Rama. Bhanubhakta recalls the solemn promises he made before birth to dedicate his mortal existence to contemplation and righteous conduct, lamenting how the fleeting intoxications of youth, wealth, family attachment, and social pride seduced him into forgetting his spiritual purpose. Rather than projecting blame onto his bureaucratic accusers or the Rana authorities, he directs an unflinching moral gaze inward, acknowledging his helplessness amidst the turbulent sea of sensory attachment (Saṃsāra).
Rising above theological dogma, Bhaktamala articulates an intimate, deeply human cry for liberation. Stripped of worldly possessions and social standing in a prison cell, Bhanubhakta discovers that true freedom resides in total surrender (Śaraṇāgati), bequeathing to the Nepali literary tradition a poignant testament to the resilience of the contemplative spirit under adversity.
आत्म-निरीक्षण र भक्तिपूर्ण आत्मसमर्पण
| काव्य-विधा | भक्तिपरक आत्मनिवेदन तथा दार्शनिक स्तुति (भक्तिकथा) |
|---|---|
| कवि तथा रचनाकाल | आदिकवि भानुभक्त आचार्य · वि.सं. १९०९ (ई.सं. १८५२) |
| छन्द-योजना | शार्दूलविक्रीडित छन्द (२२ श्लोकको गम्भीर आत्म-समीक्षात्मक श्लोकमाला) |
| रचना-पृष्ठभूमि | काठमाडौँको कुमारीचोक कारागारमा सरकारी तहबिलको हिसाब नमिलेर पाँच महिना थुनामा पर्दा रचित |
| दार्शनिक चेतना | संसारको नश्वरता, माया-मोहप्रतिको पश्चात्ताप र श्रीरामप्रति अनन्य शरणागति-भाव |
| साहित्यिक गरिमा | व्यक्तिगत जेल-जीवनको पीडालाई विश्वव्यापी मानवीय दुर्बलता र आध्यात्मिक मुक्तिको अमर काव्यमा रूपान्तरण। |
वि.सं. १९०९ (ई.सं. १८५२) तिर काठमाडौँको कुमारीचोक कारागारको अँध्यारो कोठामा बन्दी जीवन बिताइरहेका बेला आदिकवि भानुभक्त आचार्यले रचना गरेको 'भक्तमाला' नेपाली भक्ति-साहित्यको सबैभन्दा मार्मिक र आत्मिक रूपले उद्वेलित पार्ने स्तुति-काव्य हो। सरकारी राजस्वको हिसाब-किताबको विवादमा परेर थुनिएका स्वाभिमानी भानुभक्तले आफ्नो कानुनी लडाइँ र सांसारिक अपमानको क्षणमा भगवान् श्रीरामको शरणमा पुगेर यो हृदयस्पर्शी आत्म-समीक्षा प्रस्तुत गरेका छन्।
२२ वटा शार्दूलविक्रीडित श्लोकमा उनिएको यस काव्यमा कविले जन्मपूर्व ईश्वरसँग गरेको वाचा बिर्सेर संसारको लोभ, परिवार, धन र प्रतिष्ठाको क्षणभङ्गुर मायामा कसरी फसिन्छ भन्ने यथार्थलाई अत्यन्तै निष्कपट भएर स्वीकार गरेका छन्। उनले न त आफूलाई थुन्ने राणा शासकहरूप्रति विषवमन गरेका छन्, न त भाग्यलाई दोष दिएका छन्; बरु आफ्नै मनभित्रका दुर्बलता र अहङ्कारलाई नियाल्दै ईश्वरसँग अनुग्रह र क्षमाको याचना गरेका छन्।
सांसारिक बन्धन र अपमानको चरम बिन्दुमा पुगेर लेखिएको 'भक्तमाला' ले मानवीय जीवनको कमजोरी र अन्तिम सत्यलाई औँल्याउँदै नेपाली भाषालाई उच्च आध्यात्मिक चिन्तन र विरह-भक्तिको अनुपम उचाइ प्रदान गरेको छ।
The versesश्लोकहरू
The lines below are his. He died in 1868, and these verses were in print well before 1931, so the words are public. The spelling is the old printing. The sentences above are this shelf's.
प्रतिज्ञा मैले यो यमसित गर्याँ जन्मि अब ता।
सिताराम् भज्न्या छू विषयहरूमा छाडि ममता।।
प्रतिज्ञा सो बिर्सीकन जन धनै खोजि डुलियो।
सिताराम् भज्न्या हो शिव शिव उसै आज भुलियो।।१।।
सिताराम् भज्न्या छू भनिकन प्रतिज्ञा अघि गरी।
गयाको होस् आइस् कति दिन भजिस् भन् अघि सरी।।
यसो भन्नन् ख्वामित् मकन यमराज् तेस् बखतमा।
कसो भन्नू मैले भुलिकन रह्याँ एस् बखतमा।।२।।
गयो बालक् काल्को वय पनि उसै बालरसले।
यसै रित्ले यौवन् पनि बितिगयो मोहवशले।।
भयो वृद्धावस्था अझ पनि भजींदैन मनले।
कसो गर्नन् ख्वामित् मकन यमका दूतहरूले।।३।।
घडी दिन् पक्षै मास् ऋतु अयन यै काल गतिले।
घट्यो आयू मेरो विषय अझ खोज्दै छ मतिले।।
कृपानाथ् हे स्वामी अब कसरि संसार तरुँला।
कृपा राख्या जावस् नतर त अनाथ् बीच परुँला।।४।।
बडो दुर्लभ् जानोस् भरत भुमिको जन्म जनले।
सहज् मिल्छन् ठाकुर् हरि भजि लिया शुद्ध मनले।।
बखत् यस्तो जानी हरिचरणमा मन् पनि धरोस्।
निरन्तर् श्रद्धाले हरि खुशि हुन्या दान् पनि गरोस्।।५।।
जगत्मा पृथ्वीका अधिपति बडा दौलाथि थिया।
मरण्का वेलामा बुझिलिनु ति क्या लीकन गया।।
निरन्तर यै सम्झी हरि भजि रहोस् शुद्ध मनले।
परन्तू हक् मर्न्यै छ त बटुलि क्या गर्नु धनले।।६।।
कडोरन्का मालिक् अघि पनि बडा वीर्हरू भया।
तिमध्ये जो जो हुन् हरि भजिलिन्या पार् पनि गया।।
मरण्का वेलामा हरिबिु त क्या भर् छ अरुको।
शरण् लेला सो नाथ् अधिपति अजामीलहरुको।।७।।
जगत्मा सब् ढुँड्दै सबकन विचार्या जन पनि।
बडा हूँ भन्याका घरघर सह्याको धन धनै।।
रह्या छन् कालैका वश परिरह्याका जन पनि।
बुझ्याँ मैले सब्को रिपुसरि भयाको पनि मनै।।८।।
मनुष्यै योनीमा यदि हरि भज्यो ता जन तर्यो।
अवश्यै फन्दामा हरिकन न भज्न्या पछि पर्यो।।
जगत्मा यो चाला बुझिकन विचार् गर्नु जनले।
निरन्तर् ठाकर् को चरणकमलै धर्नु मनले।।९।।
भजौँला भन्दैमा कति कति बित्यो जन्म जनको।
मरौँला भन्नाको अझ पनि विचार् छैन मनको।।
अहो दैवी माया बडि बलवती जानि मनले।
विचार् गर्दै गर्दै हरि भजिलिनू भक्त जनले।।१०।।
दया पाऊँ ख्वामित् विनति छ हजुर् का चरणमा।
नलागुन् पाशा फेर् मकन यमराज् का मरणमा।।
दयाले पो छुट्छन् सकल जनका दुःखहरु ती।
उपायै क्यै छनन् कहिँ पनि दया देखि अरु ता।।११।।
भरोसा ख्वामित् को गरिकन रहन्छू दिनदिनै।
सहन्छू सब् आपत् जति जति त पर्छन् छिनछिनै।।
पर्याका पर्न्यै छन् मकन करुणा दूर् हुन गया।
सहज् मा टर्न्यै छन् मकन करुणा पो यदि भया।।१२।।
मुरारे ख्वामित् का चरणतलमा मन् न धरि ता।
बडो दुर्लभ् देख्याँ सकल जनको मुक्ति गति ता।।
विचार् गर्छू क्यारूँ मन पनि बलैले हरि लिया।
दशेन्द्री डाँकूले बिच बिच पसी दुःख् पनि दिया।।१३।।
न कैल्हे भक्तीले गुरुचरणको ध्यान गरियो।
न ठाकुर् को पूजा गरि तुलसिको पत्र धरियो।।
दया भो ख्वामित् को भनिकन भन्या पार तरियो।
अवश्यै साँचो हो नतर यमका पास परियो।।१४।।
पुकारा गर्दो छू घडि घडि रुँदो छू चरणमा।
दया छे ख्वामित् की म त हर घडी छू चरणमा।।
बिचार् गर्थ्यो क्यारोस् भनिकन दया हुन्छ त पनि।
झलक् पाइ भुल्न्या होस् भनिकन रिसै हुन्छ त पनि।।१५।।
जगत् कोइ जान्दैनन् भनु त सबका बात् पनि भन्या।
पलक् भर् ती योगी अघि सरि बडो ज्ञान कहन्या।।
उनै काम् गर्छन् ता यमपुरि महाँ चोट मिलन्या।
अहो यो क्या ले हो बुझिबुझि सबै लोक भुलन्या।।१६।।
भज्न राम् को ठूलो बुझिकन भजन् गर्नु जनले।
नभुल्नू कैल्हे यस् विषय सुखमा लागि धनले।।
अविश्वासी चोला कति रहन जाला बितिगया।
पछीतो खुप् होला जपतप विवेक् केही नभया।।१७।।
टहल् ठाकुर्जीको अलिकति यहाँ केहि नगरी।
गभीर् संसार् सागर् सहजसित पार् पुग्नु कसरी।।
टहल् ठाकुर्जीको गरि लिन सक्यादेखि तरियो।
विपतका खानीमा नतर सहजै फेरि परियो।।१८।।
अनाथ् को नाथ मै हूँ भनिकन हँसीलो मुख गरी।
हरूँ यस् का पाप् ताप् भनिकन अगाडी पनि सरी।।
कृपादृष्टी नाथ्ले यदि दिनु भया तर्छु अहिले।
कृपादृष्टी वाहेक् तप गरि त पार् तर्छु कहिले।।१९।।
अवीवेकी मूढो त्रुभुवनविषे को छ म सरी।
बिताञाँ व्यर्थै यस् विषयरसमा जन्म यसरी।।
कउन् ठूलो चिज् हो विषयरस यस् पाजि रसमा।
दिञाँ मैले यो मन् बुझिबुझि पर्या मोहवशमा।।२०।।
जगत् मा खुप् धाञाँ न त सुफल पाञाँ कहिं रती।
तपस्याको हानी हुनकन गयाको कहुँ कती।।
तपस्या गर्न्या काल् अघि बिति गयो क्यारुँ अहिले।
यसै योनीमा पार् सहज न तर्या तर्नु कहिले।।२१।।
कटीको पीताम्बर् करकमलका ककणहरू।
किरीट् कुण्डल् कौस्तुभ् तुलसि वनमालाहरु अरू।।
बलैले सम्झन्छू दृढ नरहन्या एक् क्षण पलक्।
कउन् दिन् मा देख्छू प्रभु हजुरको सुन्दर झलक्।।२२।।