Nepali Readings / Lekhnath Paudyal / Ritu Vichara
Ritu Vichara (ऋतु विचार)ऋतु विचार
Contemplation of the Seasons and Cosmic Immanence
| Work & Genre | Meditative Nature Epic & Seasonal Cycle (Ṛtu-Kāvya) |
|---|---|
| Author & Date | Kaviraj Lekhnath Paudyal · Begun 1909 CE (1966 BS), completed 1916 CE (1973 BS) |
| Classical Prosody | Varied classical Sanskrit meters (including Śikhariṇī, Mandākrāntā, Vasantatilakā, and Śārdūlavikrīḍita) |
| Thematic Architecture | The Six Himalayan Seasons (Ṣaḍ-ṛtu: Vasanta, Grīṣma, Varṣā, Śarat, Hemanta, Śiśira) depicted through spiritual contemplation and Advaitic immanence |
| Aesthetic Paradigm | Turns away from decadent courtly eulogy to establish nature as an autonomous, sacred spiritual sanctuary radiating cosmic order (Ṛta) |
| Historical Eminence | Universally celebrated as the inaugural foundational classic of modern descriptive nature poetry in the Nepali language. |
Initiated in 1909 CE (1966 BS) with the publication of "Varsha Vichara" in the literary journal Madhavi and completed in its full six-part architectural glory in 1916, Lekhnath Paudyal's Ritu Vichara (Ṛtu Vicāra / ऋतु विचार, "Contemplation of the Seasons") inaugurated a glorious new epoch in modern Nepali descriptive verse. Breaking decisively with the formulaic courtly encomiums demanded by Rana patrons, Paudyal turned his gaze toward the grand seasonal pageant of the Himalayan amphitheater, celebrating the living environment not merely as scenic ornamentation, but as a dynamic manifestation of cosmic intelligence.
Structured across the classical Indian cycle of six seasons (*Ṣaḍ-ṛtu*)—Spring (*Vasanta*), Summer (*Grīṣma*), Monsoon (*Varṣā*), Autumn (*Śarat*), Pre-Winter (*Hemanta*), and Winter (*Śiśira*)—the poem marries technical metric brilliance with acute botanical and meteorological observation. Paudyal selects distinct Sanskrit classical meters to mirror the physiological and emotional timbre of each climate: the languid warmth of summer giving way to the thundering, fecund fury of the monsoon clouds, which in turn yield to the crystalline serenity and azure skies of autumn.
Deeply imbued with Advaita Vedantic philosophical reflection, Ritu Vichara perceives the divine spirit pulsating through every unfurling blossom, rushing mountain stream, and frosted winter ridge. Establishing Lekhnath Paudyal as the undisputed supreme craftsman of early twentieth-century Nepali prosody, the work stands as an immortal monument to the sacred beauty of the Himalayan seasons.
ऋतु-चक्रको दार्शनिक गाम्भीर्य र प्रकृति-साधना
| काव्य-विधा | प्रकृति-वर्णनात्मक दार्शनिक खण्डकाव्य (ऋतु-काव्य) |
|---|---|
| कवि तथा रचनाकाल | कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्याल · सुरुवात वि.सं. १९६६ (ई.सं. १९०९), पूर्णता वि.सं. १९७३ (ई.सं. १९१६) |
| छन्द-योजना | शिखरिणी, मन्दाक्रान्ता, वसन्ततिलका, शार्दूलविक्रीडित आदि विविध शास्त्रीय छन्दहरू |
| विषय-विस्तार | नेपालका ६ वटा ऋतुहरू (वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमन्त र शिशिर) को मनमोहक प्राकृतिक र दार्शनिक विवेचना |
| दार्शनिक चेतना | प्रकृतिको हरेक परिवर्तनमा परमात्माको लिला र अद्वैत चेतनाको साक्षात्कार; दरबारी चाकरीबाट बाहिर निस्केर प्रकृतिको उपासना |
| साहित्यिक उपलब्धि | नेपाली साहित्यमा आधुनिक प्रकृति-कविताको जग बसाल्ने र शास्त्रीय छन्दलाई हिमालको सौन्दर्यसँग जोड्ने अमर कृति। |
वि.सं. १९६६ (ई.सं. १९०९) मा 'माधवी' पत्रिकामा 'वर्षा विचार' प्रकाशित गरी प्रारम्भ गरिएको र वि.सं. १९७३ मा पूर्णता पाएको कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालको 'ऋतु विचार' आधुनिक नेपाली काव्य-परम्परामा प्रकृति-सौन्दर्य र दार्शनिक चिन्तनको सबैभन्दा भव्य र युगान्तकारी खण्डकाव्य हो। राणाकालीन दरबारहरूको कृत्रिम चाकडी र स्तुतिगानबाट नेपाली कवितालाई मुक्त गराएर हिमालयको स्वच्छ, खुला र अलौकिक प्रकृतिसँग एकाकार गराउने ऐतिहासिक श्रेय यसै कृतिलाई जान्छ।
नेपाली जनजीवन र प्रकृतिका ६ वटा ऋतुहरू—वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमन्त र शिशिर—को चक्रलाई कविले केवल बाह्य आँखाले मात्र हेरेका छैनन्, बरु प्रकृतिको प्रत्येक रूपान्तरणभित्र ब्रह्माण्डीय व्यवस्था र परमात्माको जीवित उपस्थिति महसुस गरेका छन्। ग्रीष्मको प्रचण्ड खडेरीपछि बादलको गर्जनसँगै आउने वर्षा, वर्षापछि आकाश खुल्दा हाँस्ने शरदको निर्मलता, र शिशिरको कठ्याङ्ग्रिँदो जाडोभित्र लुकेको नयाँ वसन्तको बीउ—यी सबैलाई कविले फरक-फरक शास्त्रीय छन्दहरूको अद्वितीय साङ्गीतिक लयमा ढालेका छन्।
अद्वैत वेदान्ती चिन्तन, उत्कृष्ट बिम्ब-विधान र परिष्कृत भाषा-शैलीले भरिपूर्ण 'ऋतु विचार' ले नेपाली साहित्यलाई विश्व-स्तरीय प्रकृति-काव्यको समृद्ध उचाइ प्रदान गरेको छ।
The versesश्लोकहरू
Spring (Vasanta) The hot months (Grishma) The rains (Varsha) Autumn (Sharad) Early winter (Hemanta) Late winter (Shishir)
वसन्त ग्रीष्म वर्षा शरद् हेमन्त शिशिर
Spring (Vasanta)वसन्त
हिमालमा गयो जाडो लोक साऽऽनन्द देखियो।
उदायो रसिलो राम्रो ऋतुराज वसन्त यो।।1।।
नामशेष भयो सारा पुरानू शिशिरस्थिति।
लियो वसन्तले अर्कै नयाँ गौरवपद्धति।।2।।
ऋतु हुन् अरु पाँचोटा, वसन्त ऋतुराज हो।
लोक गौरवले भर्नु यसैको मुख्य काज हो।।3।।
वसन्तमा समानै छन् ठण्डी गर्मी दुवै गुण।
तुल्य तुल्य दया दण्ड राजाका हुन् विभूषण।।4।।
देखिन्छ नाऽतिशीतोष्ण महिमा ऋतुराजको।
दयादण्डज्ञ राजाको नीति झैँ राजकाजको।।5।।
पशुपक्षी लतावृक्षलगायत चराचर।
ऋतुनायकको गर्छ प्रेमले स्वाऽऽगताऽऽदर।।6।।
सेतो कमलको छाता मञ्जरीमय चामर।
ऋतुराजत्वका चिह्न देखिन्छन् अति सुन्दर।।7।।
भुमराहरु वीणाको दिव्य झङ्कार गर्दछन्।
गुणगायक भै पक्षी गानमा तान भर्दछन्।।8।।
बर्र बर्र लतावृक्ष लावा झैं फूल छर्दछन्।
पुतली नर्तकीतुल्य नाचदै अघि सर्दछन्।।9।।
मलयाऽचलको वायु लगातार सिरीसिरी।
कलिला पालुवारूप पङ्खा हम्कन्छ सुस्तरी।।10।।
सजायेको छ सर्वत्र दिव्य सौन्दर्यको रथ।
शान्तिको जल छर्केको खुला आनन्दको पथ।।11।।
सारा वन बगैंचामा सजायेको छ आसन।
ऋतुराज उतैबाट गर्छ त्यो शुभशासन।।12।।
दिव्य आनन्दको रङ्ग, दिव्यकान्तितरङ्ग छ।
दिव्य उन्नतिको ढङ्ग, दिव्य सारा प्रसङ्ग छ।।13।।
त्यो दिव्य रङ्ग पायेका लतावृक्ष वनस्पति।
देखिन्छन् योग्य नेताका रैती झैं उन्नताऽऽकृति।।14।।
सानातिना सबैमाथि फैलियेको छ गौरव।
योग्यको आड पायेको बिग्रला को कहाँ कब?।।15।।
पर्दा वसन्तको दिव्य प्रभाव पृथिवी सब।
विवेक ज्योतिले शुद्ध विद्यातुल्य बनिन् अब।।16।।
हजारौंमुख भै निस्के लतावृक्षाऽऽदि हालमा।
लयाऽवस्था बितायेका जीव झैं सृष्टिकालमा।।17।।
आँकुरा, पिपिरा, साना, काइना, चिउला, टुसा।
निस्के झपक्क सर्वत्र साह्रै कलकलाउँदा।।18।।
समाते सूर्यले फेरि उत्तराऽऽकाशको गति।
प्रतापीको सदाकाल किन हुन्थ्यो अधोगति?।।19।।
दिनमा दीर्घता आयो रातले लघुता लियो।
ऋतुराजत्वको सच्चा योग्यता स्पष्ट देखियो।।20।।
दीपका बीचमा मैला धूवाँ झैं गुप्त भैकन।
अलिअलि चढेको छ दिनमा धमिलोपन।।21।।
जुन जीवनको भाग रातको दिनमा सर्यो।
उसैले दिनको कान्ति पक्का केही फिका गर्यो।।22।।
ऋतुनायकले घाम मन्दै गर्ने लिई सुर।
तुवाँलोको मिही पर्दा लगायो कि सबैतिर।।23।।
अलिअलि तुवाँलोले छोपियेका दिगङ्गना।
देखिन्छन् प्रमदातुल्य लज्जाले विनताऽऽनन।।24।।
पृथिवी छन् शुगारङ्गी पिपिराहरुले गरी।
हरियो रेशमी सारी लायेकी प्रमदासरी।।25।।
वनमा वागमा राम्रा पुष्प लाखौं थरी फुले।
कुसुमाऽऽकर यो नाम सार्थ पार्यो वसन्तले।।26।।
आफनू शिल्पसौन्दर्यमहिमाको प्रदर्शिनी।
खोलिन् प्रकृतिले लाखौं फूलमा मनमोहिनी।।27।।
प्रत्येक पुष्पको रूप, रेखा, रङ्ग अनेक छ।
तर सौन्दर्यको ज्योति उनमा भित्र एक छ।।28।।
बेली, जाई, जुही, चम्पा, चमेली, मधुमाधवी।
सबैमा भरियेको छ भरिलो मोहिनी छवि।।29।।
पुन्नाग, कामिनी, कीप, कल्की, बकुल, मालती।
साराको भिन्न भिन्नै छ वासना रूप आकृति।।30।।
बेगिन्ती पुष्पका भेद बेगिन्ती रूप वासना।
एकै प्रवाहमा चल्छन् धन्य हो विधिकल्पना।।31।।
पृथ्वीको दिव्य सौन्दर्य नअटायेर पट्ट भै।
फुटी बाहिर निस्क्यो कि पुष्पका रूपमा सबै?।।32।।
तस्तै सुवासनापूर्ण पुष्पको तुल्य जीवनी।
सृष्टिसौन्दर्यका निम्ति चाहन्छन् देवता पनि।।33।।
कोही चहकिला पुष्प वासना नभये पनि।
मूर्ख आडम्बरी जस्तै रूपमा छन् बडा धनी।।34।।
बगैंचा सब देखिन्छ हजारौं फूलले गरी।
वसन्तको बुटे तन्ना कसेको बैठकैसरी।।35।।
कलिला पालुवामाथि बिछ्यायेर फुलैफुल।
वसन्तश्री बसेकी छन् बनी सौन्दर्यविह्वल।।36।।
लिई सौन्दर्य माधुर्य सौकुमार्य थपी वहाँ।
पुष्पको सिर्जना गर्ने विधाता धन्य हो अहो।।37।।
रसिला फूलमा आई रसिलो दक्खिना हवा।
कुन कारणले होला बिस्तारै गर्छ वाहः वा।।38।।
साना छुनुमुनू गर्ने बाल झैं कलिला फुल।
ढुलुमुलु भई झुल्छन् बहँदा वायु शीतल।।39।।
बिस्तारै फूलका साथ खेली खेली मिलीजुली।
सुटुक्क वासना चोरी चल्छ सुस्तै हवा छली।।40।।
देखेर आफनै जस्तो पुष्पको रूपगौरव।
मित्यारी लाउँदै फिर्छन् बागमा पुतली सब।।41।।
फक्रेका फूल दाता झैं रसधारा लुटाउँछन्।
झोलामा भिक्षु झैं मौरी पालामा त्यो जुटाउँछन्।।42।।
काव्यका रसमा लोभी कवि झैं लट्ठ भैकन।
प्रत्येक पुष्पमा थाले भुमराहरु झुम्मिन।।43।।
आनन्दी पुष्पमा कालो दुःखरेखासमानको।
तुच्छ त्यो भ्रमरश्रेणी के होला पात्र मानको?।।44।।
गुणीका गुण झैं सारा रसधारा चुमीकन।
भूँभूँ गरी उडीदिन्छ स्वार्थी भ्रमरको गण।।45।।
रसवेतनका लोभी यद्वा भ्रमरशिक्षक।
आफनू जीविका गर्छन् पढाई पुष्पबालक।।46।।
हाँसी मुसुक्क बिस्तारै शिर हल्लाउँछन् फुल।
भुमराको उही हुन्न के होला कुनको भुल।।47।।
गुलाफको लगायेर विधिले लालमोहर।
दियेको हो कि वा बाग भृङ्गकै भोगखातिर?।।48।।
भृङ्गले रस रित्त्याई चुसेर पुष्पवाटिका।
देखिन्छ वैरिविध्वस्त निर्धो देशसरी फिका।।49।।
चीसो दक्षिणको हावा बहनाले सिरीसिरी।
लहरा पालुवा गर्छन् मन्द मन्द फिरीफिरी।।50।।
तालका सुरमा कोही सिपालू नटको सरी।
पुष्प पल्लवको निस्क्यो हावामा नृत्यमाधुरी।।51।।
झर्दछन् भेटनाबाट पुराना पुष्प बर्बरी।
स्वर्गीय पुण्यको भोग सकेका पुण्यवान्सरी।।52।।
हावाको चालमा सारा पराग गगनैभरी।
फैलिँदो छ कविद्वारा वीरको वीरतासरी।।53।।
परागै हो कि? त्यो माथि तुवाँलाको स्वरूपमा।
घाम केही फिका पारी चढेको अन्तरिक्षमा।।54।।
तुवाँलाबाट निस्केका सूर्यको कान्ति माधुरी।
झल्कन्छ वनमा मानू सुनको तपकैसरी।।55।।
वसन्तले बुनी आफैं मिही पल्लव चादर।
माथमा वनदेवीको चढायो कि मनोहर?।।56।।
प्रत्येक वृक्षमा निस्क्यो पुष्पपल्लवमाधुरी।
संसार जीवको रागी वासना झैं थरीथरी।।57।।
अशोक, महुवा, पैञ्यू, जम्बू, बकुल, चम्पक।
पलाशाऽऽदि सबै वृक्ष पुष्पले छन् झकाझक।।58।।
कुनै राता, कुनै सेता, पहेंला भावका कुनै।
कुनै सुनौला देखिन्छन्, आस्मानी रङ्गका कुनै।।59।।
सिन्दुरे वन लक्ष्मीका स्यूँदाको सिन्दुरैसरी।
देखिन्छ माझमा राम्रो तलके तिलकैसरी।।60।।
बडो विशाल गम्भीर नील आकाश झैं वन।
झल्कन्छन् फूलका गुच्छा तारकातुल्य शोभन।।61।।
वनका बीचमा यौटा सिक्रो वृक्ष शरीर यो।
बल विद्या गुमायेको भारतैतुल्य देखियो।।62।।
लताजञ्जालले ज्यादा जकडेका कुनै रुख।
पापका बोझले ग्रस्त पापी झैं छन् अधोमुख।।63।।
लर्काई सुनगाभाको पुष्पहार कुनै रुख।
विलासी झैं डटेका छन् देखाई हँसिलो मुख।।64।।
साना ऐसेलुका दाना टिपदा ती टपाटप।
ग्रामीण नारी सम्झन्छन् कानमा सुनका टप।।65।।
निस्के नयाँ नयाँ लाखौं वृक्षमा मञ्जु मञ्जरी।
रसिला प्रतिभाशाली कविका कवितासरी।।66।।
ऋषि झैं गरदै शुद्ध मञ्जरीमय भोजन।
रातैमा कोइली लाग्यो स्वर्गीय सुर साधन।।67।।
माधुर्यसिन्धुको यौटा उर्लंदो लहरीमय।
त्यो दिव्य स्वरले गर्छ सारा हृदय तन्मय।।68।।
अदना त्यो चरीलाई त्यो स्वर्गीय सरीगम।
सघाउने विधाताको धन्य हो त्यो परिश्रम।।69।।
स्वर माधुर्यको तेस्तो किन्नरैतुल्य कोइली।
रूपमा लाजले हो कि बोल्छ राती झुलीझुली।।70।।
कोकिलस्वर त्यो सुन्दा संयमीहरुको पनि।
डग्मगाउन चाहन्छ समाधिमय जीवनी।।71।।
कोइलीको कुहूकार सुन्यो राती जती जती।
उती उती नयाँ लाग्छ यो सारा सृष्टिपद्धति।।72।।
कोइली कागको भेद बोलीबाटै खुल्यो सब।
मौकामा गुण जाहेर नभई रहला कब?।।73।।
अघिका वेदविज्ञाता ऋषिको झैं मनोहर।
लाखौं चराचुरुङ्गीको सुनिन्छ मधुर स्वर।।74।।
कुनै काँकाँ, कुनै कुर्र, कुनै चिर चिरीरिरी।
शब्दसौन्दर्यभण्डार खोली बोल्छन् थरीथरी।।75।।
पुष्पपल्लवका साथै पक्षीको मोद मङ्गल।
जुटनाले खुलेको छ नन्दनैतुल्य जङ्गल।।76।।
जुरेली, मुनियाँ, मैना, श्यामा, पट्टु, चिभे चरी।
धोबिनी सब देखिन्छन् उडने रागिनीसरी।।77।।
मोहिनी तिनको बोली, मोहिनी भावभङ्गि छ।
अङ्ग अङ्गविषे भिन्नै मोहिनी रङ्गिचङ्गि छ।।78।।
त्यो दिव्य रङ्गमा तेस्तो रङ्ग भै ती चरी सब।
मनाउँछन् गला खोली स्वर्गीय कुन उत्सव?।।79।।
गन्धर्वजातिको यद्वा यद्वा किन्नरजातिको।
दिव्य गाना सिकेका छन् तिनले भाँतिभाँतिको।।80।।
त्यो चरीका चुचाबाट निस्केको शब्दमाधुरी।
उही यथार्थ सम्झन्छ जुन होला उही चेरी।।81।।
बोलने उडने लाखौं खिलौना काखमा धरी।
पालुवामा वसन्तश्री खेल खेल्छिन् थरीथरी।।82।।
हेर्दा वसन्तलक्ष्मीको तेस्तो त्यो मोहिनी छवि।
हृदयाऽऽकाशमा दोस्रै निस्किन्छन् प्रेमका रवि।।83।।
प्रत्येक वृक्षमा पक्षी आनन्दी गान गाउँछन्।
त्यो सुन्दा जङ्गली जन्तु सब भैंमा रमाउँछन्।।84।।
पवित्र प्रेमगङ्गामा गर्दै नित्य निमज्जन।
थाले हरिणका झाँक हरिणीसित खेलन।।85।।
पशुपक्षी, लतावृक्ष सबैको भित्र लक्ष्यमा।
झल्कीरहेछ आनन्दी प्रेमसौन्दर्यपूर्णिमा।।86।।
गौंथलीहरु साऽऽनन्द योग्य जोडी मिलीकन।
मायाचेतन झैं थाले गुण कृत्य जमाउन।।87।।
पालुवा फूल झैं राम्रा हलुका कपडाकन।
पहिरी दुनियाँ लाग्यो वसन्तैको सखा हुन।।88।।
कसैको अब जाँदैन भद्दा कन्थाविषे मन।
कालाऽनुगारी सारज्ञ कवि झैं छन् सबै जन।।89।।
दबाई जेबमा चम्पा लागे रसिक घूमन।
सुगन्धका कुनै साक्षात् मूर्ति जस्ता बनीकन।।90।।
वियोगी पान्थका आगे रसिलो ऋतुनायक।
भयो भारतका लेखा कलि झैं दुःखदायक।।91।।
कर्याङ्कुरुङको पङ्क्ति एकतामा जमीकन।
सभ्य संसार झैं थाल्यो उत्तरोत्तर लम्कन।।92।।
त्यो मानू मधुलक्ष्मीका माथको भृङ्गगुञ्जित।
नीलपङ्कजमाला झैं देखिन्छ क्षणलम्बित।।93।।
बेसी हिउँदमा झर्छ वर्षामा लेख पस्तछ।
पहाडिया गृहस्थी झैं क्रौञ्चको श्रेणि बस्तछ।।94।।
गाम, बेसी गरी लम्बा बिचरा ती चरा सब।
जीवनक्रमको शिक्षा स्पष्ट दिन्छन् सगौरव।।95।।
तडागमा खडा फेरि भयो कमलको वन।
भित्री बीज छँदासम्म मासिन्थ्यो र कुरा कुन?।।96।।
नागले ऋतुसौन्दर्य हेर्नलाई उँभोतिर।
पानीबाट निकाले कि पद्मका रूपमा शिर?।।97।।
लक्ष्मीको वास त्यो खास देखी कमल पुष्पित।
भुन्न भुन्न गरी हर्दम् घुम्न थाले मधुव्रत।।98।।
हिलैमा भ्यागुतो बस्छ हिलैमा कमलस्थिति।
स्थानले मात्र के गर्नु भिन्नै छ गुणको गति।।99।।
संसार नाट्यशालाका छपर्दामध्य वास्तव।
ज्यादा वसन्तपर्दामा खुशी छ जगतै सब।।100।।
बहुत कम हुनाले काव्यको भङ्गिभाव
अलिकति मलिनै भो यो वसन्त प्रभाव।
भनिकन पहिले नै केही सङ्कोचसाथ
बुधजनसँग बिन्ती गर्छ यो लेखनाथ।।101।।
The hot months (Grishma)ग्रीष्म
लेखी देखेबुझेसम्म वसन्तमहिमा सब।
कविको लेखनी दौड्यो ग्रीष्मवर्णनमा अब।।1।।
राम्रो वनबगैंचाको वासन्ती कान्ति मन्द भो।
मानू स्वर्गीय गङ्गाको मधुर स्रोत बन्द भो।।2।।
पुगे शनैःशनैः सूर्य मध्य आकाशमा अब।
देखायेर पराकाष्ठा उत्थानक्रमको सब।।3।।
प्रतापीको प्रतापाऽग्निशिखा जस्ता कडा दिन।
दबाई जगतैलाई अब थाले खडा हुन।।4।।
शकेसम्म करद्वारा पृथ्वीको रस खींचन।
अविवेकी विजेता झैं सूर्य लागीरहेछन।।5।।
धपक्क भै बलेका छन् घामले दिन बेसरी।
दीपकाऽऽभ्यासमा व्यग्र विद्वान्का इन्द्रियैसरी।।6।।
रश्मिका रूपमा ताता वर्षायेर तिखा सिया।
सूर्यले गर्न आँटे कि विश्वगोल छियाछिया?।।7।।
विषले मत्मतायेका काला काला भुजङ्गको।
फुङ्कार झैँ बढेको छ दन्दनाहट धर्मको।।8।।
सन्तापले गरी ज्यादा आकाशै धप्प भैकन।
ज्वालाजाल निकालेर बलने हो कि दन्दन?।।9।।
त्यो नीलभाग माथिल्लो सारा विश्वकटाहको।
दागै हो कि त यै चर्का ग्रीष्मका उग्र दाहको?।।10।।
संसारभर ठण्डीको नामै छैन कतैतिर।
जता जाऊ उतै खाली गरमीको कडा पिर।।11।।
घामको नाम पारेर कालले अति उत्कट।
आफना लयलीलाको देखायो चम्चमावट।।12।।
गरमीको कडा मुस्लो सल्कायेर सबैतिर।
भसक्कै पार्न आँट्यो कि विधिले सृष्टि सुन्दर?।।13।।
जल तात्यो, हवा तात्यो, तात्यो गगन, भूतल।
सन्तको सङ्ग झैं यौटावृक्षच्छाया छ शीतल।।14।।
गर्छन् विश्राम निर्धक्क बटुवा वृक्षका मनि।
आडमा योग्य नेताको दुनियाँ झैं सुखी बनी।।15।।
जल शुक्तै गयो सारा पृथ्वीबाट घरीघरी।
कराल कलिले गर्दा धर्मको महिमासरी।।16।।
सानातिना नदीनाला नामशेष बने सब।
विना गाम्भीर्यको व्यक्ति रहन्थ्यो तापमा कब?।।17।।
देखिन्छ उनमा तातो बलौटे अब केवल।
विरसी मूर्खको क्रूर चित्त झैं धर्मसङ्कुल।।18।।
बालुवा टेकनासाथ पैतालाकन पोल्दछ।
पादप्रहारको मानू जवाफै स्पष्ट बोल्दछ।।19।।
टाढा टिलपिलायेको जल जस्तै मनोहर।
मसिना बालुवामाथि झल्कन्छन् सूर्यका कर।।20।।
विशाल मृगतृष्णा त्यो झल्कँदा दूर चम्चम।
देखिने व्यक्तिमा पर्छ बडो आश्चर्यको भ्रम।।21।।
कुनै त्यो मृगतृष्णामा चाँदीको भाव धर्दछ।
पानीका भानले कोही दौडँदै अगि सर्दछ।।22।।
नगीचमा पुगी हेर्दा न त्यो चाँदी न त्यो जल।
झल्कन्छ आँशुका साथै कठै दुर्भाग्यको छल।।23।।
घामैको डरले हो कि? ठूला नदनदी सब।
लुकाई लहरीनृत्य खस्के तलतलै अब।।24।।
श्वासप्रश्वासका मात्र दिँदै दुःखित सूचन।
गर्छन् पहाडिया खोला डण्डूरैभित्र हुन्हुन।।25।।
नष्ट भो घामले गर्दा हवाको शीतलोपन।
रहन्थ्यो क्रोधका साथ दयाको आँकुरो किन?।।26।।
बतास चल्दैचल्दैन चलिहाल्यो भने पनि।
उष्णताले शकेसम्म बलेको हुन्छ दन्दनी।।27।।
विधिले उग्र गर्मीको यो खलाँती फुकीकन।
पसीनारूपमा मस्ती गलायो लोकको किन?।।28।।
न तुवाँलो, न ता मेघ, न हुस्सू छ, न ता हिम।
घन्क्यो घनक्क सर्वत्र घामको जयहिण्डिम।।29।।
बन्यो मशान झैं शून्य तातेका दिनको स्थिति।
निस्कँदैन कतै कोही माखोतक सितीमिती।।30।।
निस्क्यो भने कतै कोही ग्रीष्मका उग्र घाममा।
देहभन्दा अघी प्राण पुग्न चाहन्छ ठाममा।।31।।
मणिमन्त्राऽऽदिले रुद्ध नाग झैं हत गौरव।
छट्टपट्ट गरी बस्छ गर्मीले जगतै सब।।32।।
शिरमा सूर्यको ताप, मनमा विरहाऽनल।
बटुवा कुन होवैन बाटामा जीवनाऽऽकुल?।।33।।
तन गर्छ जलेवाको प्रशंसा, मीनको मन।
प्राण भन्छ म चाहन्छु मेघको दिव्य जीवन।।34।।
पृथिवीभर गर्मीको प्रवाहकन जाँचने।
कुलातुल्य ठुला रस्ता ताता भत्भति पोलने।।35।।
ताता सडकका ताता पसिनाकन खल्खली।
चुहाई चल्दछन् पान्थ कष्टसाथ गली गली।।36।।
स्याँस्याँ भै दम उर्लन्छ, शुकेको छ सबै मुख।
पियारो मित्र झैं लाग्छ त्यो बेला मार्गको रुख।।37।।
देखिन्छ पसिनापूर्ण पान्थको मुख त्यो घरी।
रातो चुर्लुम्म पानीमा बुडेको कमलैसरी।।38।।
बिचरा बीच बाटाको जलशून्य कुवाकन।
थाले पुलुक्क हेरेर आँशुले पूर्ण पारन।।39।।
प्यासका साथमा श्वास श्वाससाथै निराशता।
उर्लेर गर्न चाहन्छन् पान्थको दिव्य पान्थता।।40।।
हाली अनन्त सुस्केरा हिँडदा हिँडदा जल।
जब पायो अनी आयो नवीन बलमङ्गल।।41।।
त्यो बेला त्यो सुधातुल्य पियेर जल कल्कली।
लेटदा चित्तमा फुल्छ स्वर्गीय सुखको कलि।।42।।
आमासमानकी निद्रा तत्कालै झप्प आउँछे।
काखमा बटुवालाई राखी दर्द बुझाउँछे।।43।।
बिउँझ्यो मृत्तिमूर्छाको अन्त्यमा बासनासरी।
धूमधाम उही घाम, उही बाटो कठैबरी।।44।।
दुःखीका दुःखको याद दैवका मनमा भये।
त्यो चर्को घामको पर्दा तत्कालै उल्टने थिये।।45।।
भीष्मसन्तापले पूर्ण शकुनिध्वनिसङ्कुल।
कृष्णकादम्बिनीशून्य जुवा झैं छ नभस्तल।।46।।
कराउँदै घुमेको छ काकाकूल घरीघरी।
कान्ता खोजन निस्केको पान्थको प्राण झैं गरी।।47।।
मेघमार्ग घुमी सारा नपाई मेघदर्शन।
त्यो मेघभक्त लाग्यो कि मेघमह्लार गाउन?।।48।।
अथवा त्यो गई माथि विधातासँग शोकको।
विकराल सबै हाल भन्न लाग्यो कि लोकको?।।49।।
गम्भीर गगनै यद्वा ठानी स्वर्गीय सागर।
पानीखातिर त्यो मानी लम्कँदो छ उँभोतिर।।50।।
यद्वा विष्णुपदी होलिन् यै विष्णुपदमा भनी।
घुमी आकाशगङ्गाको गर्छ त्यो उग्र खोजनी।।51।।
त्यो निराधारमा तेस्तो निकाली करुण स्वर।
नत्र त्यो घाममा घुम्दै किन जाला उँभोतिर?।।52।।
जलाशयहरूनेर तुच्छ जीवनखातिर।
मरे पनि झुकायेन धीर चातकले शिर।।53।।
सुन्दा चातकको तेस्तो तिर्खाले व्याकुल ध्वनि।
नौनीसमान पग्लन्छ छाती पत्थरको पनि।।54।।
त्यो मानी पक्षीको तेस्तो त्यो पानीव्रत धन्य छ।
जसको इन्द्रमा मात्र भक्तिभाव अनन्य छ।।55।।
अरू सानातिना पक्षी वनको भित्रभित्र छन्।
रसिला वृक्षका पत्र उनका दिव्य मित्र छन्।।56।।
बिचरा ती चरालाई न चाराको उमङ्ग छ।
न कुनै वन्यलीलाको भावभङ्गितरङ्ग छ।।57।।
ज्वालाजाल फिँजारेको खडेरीरूप दानव।
देखी डरी डरी दप्के किन्नरी झैं चरी सब।।58।।
वैलाये घामले राम्रा भरिला पुष्पपल्लव।
दारिद्र्यले डढायेका दुःखी झैं गतगौरव।।59।।
माथि माथि सबैतर्फ फर्र फाली भुवाकन।
अग्लो सिमल लाग्यो कि सेतो मेघ बनाउन?।।60।।
विद्वेषको विशेषज्ञ धीरको मनमा सरी।
प्रभाव घामको बाक्ला वनमा पर्छ बाहिरी।।61।।
अँध्यारा अत्मरा, खोल्सा, गुफा, डण्डूर यी सब।
तापाऽऽर्त पशुपक्षीका विश्रामस्थान छन् अब।।62।।
असह्य तापका मारे हिजो आज सबै जन।
नैष्कर्म्यसिद्ध योगी झैं घुम्न थाले वनैवन।।63।।
हिम, चन्दन, कस्तूरी, मुक्ताहार, मृणालमा।
व्यग्र देखिन्छ अत्यन्त विलासीवृन्द हालमा।।64।।
खेतमा खेतिवालाका रमणीजन हालमा।
पैह्रन्छन् पसिनारूप मुक्ताऽऽभूषण भालमा।।65।।
निःशङ्क पिउँछन् पानी सिंहका साथमा मृग।
एकदेशीयका हुन्छ दुःखैमा ऐक्य सम्भव।।66।।
पहिले वन गर्मीले उसिनेको समान छ।
डढेलो उसमा फेरि दुःखको के बयान छ?।।67।।
निकाली अग्निको ज्वाला आपसैमा भिडीकन।
कुरुवंशीसरी थाल्यो वंशश्रेणी विनाशिन।।68।।
वेगसाथ बढेको छ डढेलो वनमा अति।
हिन्दूमा सर्वसंहारी फूट झैं भीषणाऽऽकृति।।69।।
उताबाट उता सल्क्यो उताबाट उतातिर।
गर्दै चटचटाऽऽकार छोपिहाल्यो सबैतिर।।70।।
डढेलाले निल्यो झट्टै झार, पात दुवैथरी।
कर्मसञ्चित, आगामी विज्ञानज्योतिषैसरी।।71।।
ठूला फेदविषे आगो सल्केका वृक्ष हुन् जुन।
उनी प्रारब्ध झैं थाले सुस्तसुस्तै बिलाउन।।72।।
तातो लपलपायेको रातो जिभ्रो झिकीकन।
कराल काल लाग्यो कि लपक्कै लोक चाटन?।।73।।
स्याँस्याँ गरी निकालेका जिभ्रो जस्ता बडा तिखा।
देखिन्छन् टोडकाबाट वृक्षमा अग्निका शिखा।।74।।
रुन्छन् कठै कुनै वृक्ष ठाडै चीँ चीँ गरी गरी।
रसरूप सफा आँशु चुहाईकन बर्बरी।।75।।
घरी झार, घरी पात, घरी वृक्ष, घरी लता।
भस्म पारी डढेलाले उडायो वनको पता।।76।।
आगाका डाहले माथि उठेका बिचरी चरी।
डढेलामा गिरे फेरि घामका तापले गरी।।77।।
राती पाखापखेरामा देखिन्छ देवमाधुरी।
कृष्णका कटिको लामू दिव्य पीताम्बरैसरी।।78।।
प्रत्यक्ष सर्वसंहारी महामारीसमान यो।
आगाले जङ्गली जीव नामशेष गरीदियो।।79।।
वृष्टि छैन, कडा घाम बढदो छ प्रतिक्षण।
डढेलो उसमा फेरि के रहन्थ्यो कठै वन?।।80।।
डढेलाले डढायेको वन देखिन्छ यो घरी।
नबाबले प्रतापाऽऽग्नि सल्केको भारतैसरी।।81।।
उडायो ग्रीष्मले सारा वसन्तकृत गौरव।
नीच पापी दुरात्माले सन्तको कीर्ति झैं सब।।82।।
यौटा गुलाफको पुष्प यस्तो ताप पनी सही।
दुरुस्त अघिको जस्तै फुलेको छ जहाँतहीं।।83।।
उपकारी महात्माको चित्त झैं स्वच्छ कोमल।
देखिन्छ भाग्यले यौटा शिरीषतरुमा फुल।।84।।
गम्भीर जलको भित्री तहमा नडुबीकन।
संसारभर पायिन्न आनन्दी शीतलोपन।।85।।
क्षणिकाऽऽनन्दमा लुब्ध जीव झैं मोहजालमा।
जलमा मग्न भै गोता लिन्छन् रसिक हालमा।।86।।
निस्कनु दबिनुरूप विश्वक्रमनिदर्शन।
देखायेर सबै गर्छन् उन्मज्जन निमज्जन।।87।।
देखिन्छन् जलमा पौडी खेलने ती थरीथरी।
दिव्य आनन्दगङ्गाका सजीव लहरीसरी।।88।।
अस्ताऽद्रिका चुलीबाट घर्क्यो घाम अली जब।
जलवासी अनी हाँसी निस्कन्छन् तीरमा सब।।89।।
ग्रीष्ममा सूर्यको छैन चन्द्रको झैं प्रशंसन।
भला हुन्थ्यो सदाकाल कहाँ ज्यादा गरम्पन?।।90।।
दिन रात दुवैको छ चौथो याम मनोहर।
चतुर्थाऽऽश्रम झैं आर्यजातिको शान्तिमन्दिर।।91।।
दिनमा जीवनाऽऽशाको लहरा जो हराउँछ।
चन्द्रिकाऽऽमृत पायेर रातमा त्यो पह्लाउँछ।।92।।
उदयाऽचलमा चारु निस्कँदा चन्द्रमण्डल।
ढकमक्क भई फुल्छ मनःकुमुद निर्मल।।93।।
चन्द्रको चाँदनी स्वच्छ लिनलाई थरीथरी।
अटालीमा चढी बस्छन् रातमा च्याखुरासरी।।94।।
प्रचण्ड घामले गर्दा शुष्कप्राय चराचर।
रसाई चन्द्रले पारे सार्थ नाम सुधाकर।।95।।
कर्पूरद्रव झैं चीसो चन्द्रको दिव्य चाँदनी।
पर्दा सर्र रसायेर अङ्कुराउँछ जीवनी।।96।।
बिहानीपखको राती मिल्छ जो शीतलोपन।
विश्वको त्यो उझिन्नामा झुण्डियेको छ जीवन।।97।।
सुतीरहन्छ दुनियाँ सूर्योदय हुँदा पनि।
अविद्याले अँठ्याएको वृद्ध भारत झैं बनी।।98।।
लाग्छ लामू कडा तातो दिन कल्पबराबरी।
ठण्डा रात बितीदिन्छ मानू एकै पलासरी।।99।।
के गर्छ नक्कली पङ्खा, के गर्छन् हिम, सर्बत।
चूर्ण हुन्न विना मेघ, गर्मीको पूर्ण बर्गत।।100।।
भरसक पढि सारा ग्रीष्मको यो विचार
मनबिच लिनुहोला क्यै भयेदेखि सार।
भनि सविनय लत्री नित्य जोडेर हात
विनति सुकविलाई गर्छ यो लेखनाथ।।101।।
The rains (Varsha)वर्षा
ग्रीष्मको गरमीभित्र घुमी खायेर चक्कर।
कविको लेखनी दौड्यो वर्षावर्णनखातिर।।1।।
प्रजाको हर्षका साथ जल वर्षा गरीकन।
आईपुगी प्रिया वर्षा, वर्षतुल्य बने दिन।।2।।
समुद्र चिर्दै उत्रेका मत्त दिग्गजको छटा।
झल्काई गर्जंदै निस्क्यो चौतर्फी घनको घटा।।3।।
सुन्दा दिगन्तमा दूर मेघको धीर गर्जन।
मानोमयूर उफ्रन्छ लोकको दङ्ग भैकन।।4।।
छोडी क्षितिजको रेखा सुस्तसुस्तै उँभोतिर।
मैनाकतुल्य त्यो कालो उठायो मेघले शिर।।5।।
देखिन्छ नयनाऽऽनन्दी उसकी कान्तिमाधुरी।
टलक्क टल्कने चिल्लो नाल पर्वतको सरी।।6।।
खिंची लपलपाऽऽकार तर्बार बिजुलीमय।
गर्जन्छ रणमा मत्त वीर झैं मेघ निर्भय।।7।।
शिवले विष झैं सारा चक्रो गर्मी पिईकन।
थाल्यो कि बिजुलीजिभ्रो काढी मेघ मडारिन?।।8।।
घरी मिलिक्क मिल्कन्छ घरी गडगडाउँछ।
घरी त्यो नगरातुल्य जोरले घुहुनाउँछ।।9।।
अथवा जलको भारी गह्रुङ्गो भै गलीगली।
चल्छ त्यो बिजुलीरूप लट्ठी टेकी अलीअली।।10।।
बिजुली नामको यद्वा छहरा अति निर्मल।
स्वर्धुनीको खसेको हो छिचोली मेघ जङ्ल?।।11।।
यस्तै छ जीवनज्योति अँध्यारामा भनीकन।
देखायो विधिले यद्वा बिजुलीको निदर्शन?।।12।।
मिलिक्क मिल्कँदा मेघ प्रकाश जुन आउँछ।
विश्वको जीवनज्योति उसैले जग्मगाउँछ।।13।।
जो त्यो मिलमिलीरूप मेघको मन्दहास छ।
उसमा तीव्र गर्मीका बलको उपहास छ।।14।।
हास्यगर्भित गम्भीर सुन्दा त्यो मेघगर्जन।
सारा संसार सम्झन्छ भावि सौभाग्यसूचन।।15।।
मेघमाला मिले एकैछत्त भै गगनैभरी।
उर्लंदै सिन्धुमा चारैतर्फबाट नदीसरी।।16।।
नाट्यशाला छ आकाश, नाचले बिजुली नटी।
ताल दिन्छ तबल्ची झैं मेघ धाकिटि धाकिटी।17।।
घरीघरी त्यो देखिन्छे मेघमा बिजुली परी।
कृष्णका काखमा मानू लेटेकी राधिकासरी।।18।।
राम्रा नयाँ नयाँ रङ्ग निकालेर थरीथरी।
सङ्घ चक्कर खाँदै छ कविको प्रतिभासरी।।19।।
जति हेर्यो उती राम्रो रङ्ग आकाशमा चढ्यो।
मेघले बिजुलीरूप झण्डा विजयको गड्यो।।20।।
घनक्क पारी घन्काई गम्भीर जयडिण्डिम।
गर्न लाग्यो महामेघ जलको वृष्टि झम्झम।।21।।
पहिला जलका बिन्दु जोरले जुन आउँछन्।
रूपमा पुतलीतुल्य धूपमा ती बिलाउँछन्।।22।।
पहिले पृथिवीमाथि वर्षंदा जल दर्दरी।
सुगन्धी बाफ निस्कन्छ आनन्दोच्छ्वास झैं गरी।।23।।
साना सीकरले सारा अङ्ग सर्र रसाउँछ।
स्वर्गीय सुखवर्षाको मनमा हर्ष आउँछ।।24।।
रसले रसिली पारी तातेकी पृथिवीकन।
नगीचैमा बसी मेघ लाग्यो भारी मजा लिन।।25।।
वर्षन्छ जलको धारा मेघबाट जती जती।
विरही जनको छाती शुकदो छ उती उती।।26।।
वर्षंदा जलका धारा मानू मानवजातिका।
स्वर्गसम्म पुर्यायेका तार झैं छन् जुदा जुदा।।27।।
सारा सागरको खार चालने चलनीसरी।
घुमदै स्वादिलो पानी मेघ छर्दछ छर्छरी।।28।।
समानै जल सर्वत्र विवेकी मेघले दियो।
समदर्शी महात्माको पक्षपात कहाँ थियो?।।29।।
हावाको रूपमा चल्छ जहाँ दुर्भाग्यको बल।
वर्षंदैन उहीं मात्र मेघको जल शीतल।।30।।
कालो भये पनी केही मेघको बाहिरी द्युति।
झल्कन्छ चित्तरेखामा भित्र उज्ज्वलता अति।।31।।
विश्वको दुःख देखेर दयाधारी पयोधर।
नपग्लेको भयेदेखी के रहन्थ्यो चराऽचर?।।32।।
न स्थान, मान चाहन्छ जाति, पाति न गन्दछ।
जल वर्षाउँदा मेघ मानू ब्रह्मज्ञ बन्दछ।।33।।
पवित्र परमात्माको भक्तिमा सत्य भक्त झैं।
शीतला जलधारामा भिजेको छ प्रजा सधैं।।34।।
घरी दरदराऽऽकार घरी सुस्तै सिमीसिमी।
जलवर्षा लगातार गर्छ मेघ घुमी घुमी।।35।।
चिरिन्छन् जलधाराले नलिनीपत्र चर्चरी।
दुर्वाच्यवाणवर्षाले साधुको हृदयैसरी।।36।।
दिन रात दुवै कालो पारी धुम्धुमियो झरी।
मुखपेट दुवै मैला भयेको दुर्जनैसरी।।37।।
झरीले छोपिराखेका वर्षाका दिन छन् सब।
अविद्याले अँठ्यायेका जीवतुल्य गतप्रभ।।38।।
अँध्यारो दिन देखेर चखेवी बिचरी चरी।
रुन्छे व्याकुलतासाथ रात्रिको भ्रान्तिमा परी।।39।।
जलवर्षा गरी मेघ तृप्त छैन कुनै दिन।
दाता देह छँदासम्म के गर्ला मुष्टिबन्धन?।।40।।
यताउता कतै कत्ति डग्दैन घनमण्डल।
लब्धभूमि महात्माको चित्त झैं अतिनिश्चल।।41।।
कहाँ सूर्य, कहाँ तारा, कहाँ नक्षत्रनायक।
देखिन्छन् कालले गर्दा जुन्किरी नै झकाझक।।42।।
दिने मेघ सर्यो माथि, लिने खोला बगे तल।
दिने लिनेको प्रत्यक्ष देखियो भेद उज्ज्वल।।43।।
वर्षाउँदा अहो यौटा मेघले जल सम्पति।
कुवा, खोला, नदी, नाला सबैमा छ समुन्नति।।44।।
लोक भन्छ पुग्यो पानी किन्तु मेघ खन्याउँछ।
यस्तै व्यक्ति महादानी लोकमा कहलाउँछ।।45।।
पियारी बिजुलीलाई लोकले खींचदामहाँ।
रिसायेको सरी मेघ गर्जंदै छ जहाँ तहाँ।।46।।
जथाभावी छरी पानी जुवाको हरुवासरी।
धुम्मिन्छ छेउ लागेर कालो मेघ घरी घरी।।47।।
जाती पानी कतै छैन, बाढीले सब मैलियो।
भलले कलिले तुल्य एकैछत्त गरीदियो।।48।।
मेघ दिन्छ सफा पानी माटाले धमिल्याउँछ।
गुणलाई पनी मूर्ख दोषपूर्ण तुल्याउँछ।।49।।
धमिला भलका साथ माछा पनि बडे बडे।
कलिको सङ्ग पायेका दुराचारसरी बढे।।50।।
काला पहाडका सेता पानीमा छहरा छुटे।
कृष्णका छातिमा मुक्ताहारको उपमा लुटे।।51।।
दायाँ बायाँ दुवैतर्फ हान्दै खोला दगुर्दछन्।
संसारमा छुचा यस्तै काममा अगि सर्दछन्।।52।।
जरा खनेर खोलाले खसाले तीरका रुख।
छोटाको आड लागेर मिलदैन कतै सुख।।53।।
सारा कीटपतङ्गाऽऽदि आत्तिये भेलमा परी।
दारिद्र्यले डुबाएका भारतीय प्रजासरी।।54।।
घुमाई लहरीहात दौडन्छन् नाचदै नदी।
दानी पयोदको दिव्य झल्काई कीर्तिकौमुदी।।55।।
लडाउँदै मुढा ढुङ्गा खहरे गड्गडाउँछ।
छोटो मानिस मौकामा ज्यादा जोश बढाउँछ।।56।।
कलिले श्रौतयागामि कर्म झैं बटुवाकन।
झरीले बाटबाटैमा रोकेको छ प्रतिक्षण।।57।।
पार जाने डुँगा साँघु उडायो भलले सब।
छोटो बढेपछी विघ्न नगरी छोडला कब?।।58।।
हिले आहाल देखिन्छन् धमिला भलले भरी।
ज्यादा दुर्वासनाजाल जमेका हृदयैसरी।।59।।
फुलाएर गला धोत्रो काढी सङ्गीतको धुवाँ।
हिले आहालमा पाहा गर्न थाले टुवाँटुवाँ।।60।।
छिन्नभिन्न गर्यो मैला भलले मार्ग बेसरी।
पाखण्डी लतले हाम्रो राम्रो वेदपथैसरी।।61।।
नौनीसमान वर्षाले गालेको भूमिभाग यो।
करुणाले पगालेको सज्जनैतुल्य देखियो।।62।।
कुल्चदामा पनी गज्ज पर्ने मूर्खसमानको।
हिलो संसारमा निस्क्यो मूर्ति झैं अपमानको।।63।।
लोकोपकारमा जत्ति खर्चन्छ जलसम्पति।
उत्ती उज्यालो देखिन्छ मेघको वदनद्युति।।64।।
बाँध बाँधीदिंदा सोझै चढ्यो पानी कुलाभरी।
चित्त रोकी सुषुम्णामा लगेको प्राण झैं गरी।।65।।
बेसरी गाँजियो रोपो कुलाको जलले गरी।
पुर्खाको धर्मधाराले पह्लायेको कुलैसरी।।66।।
खस्क्यो पर्वतको शोभा अनेक पहिरा परी।
दुःखका चोटले गर्दा धीरको धीरतासरी।।67।।
अघिका खुर्खुरे नाङ्गा तुच्छ डाँडाहरू पनि।
तृणसम्पत्ति पायेर बनेर सौन्दर्यका धनी।।68।।
ग्रीष्मतप्त वसन्तश्री नुहाई पोखरीमहाँ।
हाँस्तै जुर्लुङ्ग निस्किन् कि पद्मका रूपभा अहा?।।69।।
कोइलीको मिठो बोली बिलायो कालले गरी।
भ्यागुताको रुखो शब्द बढेको छ घरी घरी।।70।।
अगाध सिन्धुमा चुप्पै चल्छन् तिमितिमिङ्गिल।
भ्यागुतो खूप गर्जन्छ पाउँदा धमिलो भल।।71।।
भ्यागुताको जहाँ वास वहीं कमल फुल्दछ।
तर त्यो चाल पाउन्न हिलैमा मात्र भुल्दछ।।72।।
कहाँ तुच्छ हिलो तेस्तो, कहाँ कमलको रस।
दुर्भाग्यले हिलैमा छ बिचरो भ्यागुतो खुश।।73।।
संसार यो हिलो सारा पद्मको रस मुक्ति हो।
जीव छन् भ्यागुतातुल्य पद्म ईश्वरभक्ति हो।।74।।
अँध्यारा रातमा सुन्दा वर्षाको झम्झमावट।
परमाऽऽनन्दका ढोका स्वयं खुल्छन् खटाखट।।75।।
मानू स्वर्गीय सङ्गीतकलाको दिव्य माधुरी।
वर्षन्छ जलधाराको साथैमा त्यो थरीथरी।।76।।
आकाशगृहमा काली बुढिया मेघमालिका।
घुम्दछे रातमा बाली बिजुलीमय दीपिका।।77।।
खेतमा जलका धारा वर्षंदाखेरि बाहिर।
उर्लन्छ खेतिवालाका मनमा सुखसागर।।78।।
विरहीजलको श्रेणी आँशुले परिपूरित।
पला पलामा दाँजिन्छ वर्षाको रजनीसित।।79।।
पखालियो, बग्यो गैगो भलमा पुष्पको रस।
भयो भ्रमरका निम्ति यो वर्षाकाल नीरस।।80।।
विधिले फूलको सार कदम्का फूलमा भरी।
गोलाऽऽकार बनायो कि सबै बग्ला भनी डरी?।।81।।
गुणका भारले नम्र गुणीतुल्य अली तल।
झुके दारीमका हाँगा लागनाले ठुला फल।।82।।
वनमा विरही बोली बोल्दछन् न्याहुलीचरी।
चिरिन्छ परदेशीको दुःखी हृदय चर्चरी।।83।।
मेघको शब्द सुन्नाले प्रेमले दङ्ग भैकन।
थाले मयूरका भाले नाची नाची कराउन।।84।।
विरहीजनको छाती बन्चराले सरी चिरी।
बोल्दछन् मत्त भै तित्रा तित्तिरी, तित्तिरी गरी।।85।।
मानी त्यो हंसको श्रेणी पुग्यो मानसरोवर।
अपमान जहाँ हुन्छ वहाँ को वास गर्छ र?।।86।।
तामे ढुक्कुरका भाले करायेर घुमी घुमी।
नाचेका देखदाखेरी मन हुन्छ रिमीझिमी।।87।।
नाचे पुच्छर हल्लाई बोली फेरि चिभेचरी।
वियोगिनी निभायेका कालका दूतिकासरी।।88।।
झर्नाले शिरको सारा भुवा सारौं कठैबरी
मुडुला भै घुमेका छन् मानू क्षपणकैसरी।।89।।
इन्द्रिनीको प्रभा राम्रो झल्कँदो छ थरीथरी।
अप्सराले खसालेका रत्नका हारको सरी।।90।।
गर्मीरूपी बडो तेजी अल्झेको मेघपाशले।
मृग हानी उभ्याये कि कुनामा धनु इन्द्रले?।।91।।
अँध्यारो मुख लायेर मेघ लत्र्यो जती जती।
उज्यालो खेतिवालाको चित्त हुन्छ उती उती।।92।।
लाम्खुट्टे रोकनालाई मेघरूपी ठुलो झुल।
हाले कि दिननाथैले छोपी टम्म नभस्तल?।।93।।
घूमघाम अघी हुन्थ्यो बीचमा खालि घाम भो।
अहिले घूमको काम, घूमघाम तमाम भो।।94।।
साध्य छैन यहाँसम्म हरियाली बढ्यो भनी।
पन्नाको कान्ति झल्कन्छ ईँट पत्थरमा पनि।।95।।
बिझाउने बडा ठाडा देखदा बाँसका मुना।
गाम पिर्ने पिराहाको मनमा हुन्छ सम्झना।।96।।
हेरी नशकनू पारी परखाल बडेबडे।
नेपाली कविले खुट्टा काटेका वर्ण झैं लडे।।97।।
धपक्क मेघको घुम्टो हाली कुलबधुसरी।
दिगङ्गना बसेका छन् लुकाई मुखमाधुरी।।98।।
लोकोपकारमा सुम्प्यो मेघले सब जीवन।
सबै यस्तै भयेदेखि दुःख हुन्थ्यो हरे किन?।।99।।
वर्षाको शुरुमा हर्ष अन्त्यमा पनि हर्ष छ।
विशेष अरुमा भन्दा वर्षामा यो प्रकर्ष छ।।100।।
हुन त मधुर मेरो छैन वर्षाविचार
नजर गरनुहोला तैपनी एक बार।
भनिकन कर जोडी हार्दिक स्नेहसाथ
गरदछ कविलाई प्रार्थना लेखनाथ।।101।।
Autumn (Sharad)शरद्
गयो बहाड वर्षाको, खडा भो रसिलो शरद्।
अर्कै स्वरूपमा निस्क्यो कविको कल्पना जगत्।।1।।
निस्के घनघटा फोरी देखाई भरिलो छवि।
अविद्याजाल तोडेको इलमी राष्ट्र झैं रवि।।2।।
धेरै कालपछी मिल्दा मित्रदर्शनको सुख।
डुब्यो आनन्दमा लोक लगाई हँसिलो मुख।।3।।
लोकोपकारमा खर्ची अनन्त जलसम्पति।
मनस्वी धीर झैं मेध बन्यो शान्त मुनिव्रती।।4।।
कहाँ कालो कडा कान्ति, कहाँ गर्जनतर्जन।
मेघले जलका साथै त्यागेछ सब दुर्गुण।।5।।
परोपकारव्रतले गलेका मेघ पावन।
प्रतिपच्चन्द्ररेखा झैं देखिन्छन् मनमोहन।।6।।
आफना जलधाराले बढेको विश्वको खुशी।
हेर्न लाग्यो कि वा मेघ खिस्स हाँसी परै बसी?।।7।।
रूपरङ्गादिले शून्य सत्त्वशेष कुनै धन।
जीवन्मुक्तसरी थाले हावामाफिक खेलन।।8।।
सेता बादलका टुक्रा कुनाकानी अली अली।
चल्छन् बिस्तार बिस्तारै कलिमा साधु झैं गली।।9।।
बडो उज्यालो आनन्दी भगवान् शङ्करैसरी।
हिमालमा पस्यो मेघ विश्वबाधा सबै हरी।।10।।
मेघ झैं विश्वसेवामा लगाई शुद्ध जीवन।
अन्त्यमा शान्ति जो लिन्छन् उनै हुन् मुक्तिभाजन।।11।।
हरायी मेघका साथै उज्याली बिजुली पनि।
भर्ता गयेपछी कान्ता रहन्थी अन्त के भनी?।।12।।
जगद्व्यापी उही मेघ टुक्रा टुक्रा भईकन।
हिन्दूसाम्राज्य झैं आज गिर्यो पायिन्न देखन।।13।।
मेघले अघि वर्षामा गरेका पुण्यवृष्टिको।
फलरूप नयाँ रङ्ग निस्क्यो कि सब सृष्टिको?।।14।।
दिव्य सौभाग्यधारामा नुहाई भइ निर्मल।
निस्केको तुल्य देखिन्छ उज्यालो विश्वमण्डल।।15।।
उनै दिन उज्याला छन्, उज्याला छन् उनै निशा।
उनै प्राणी उज्याला छन्, उज्याला छन् उनै दिशा।।16।।
दुःखदुर्दोषका साथै वर्षाले सब विश्वको।
मैलोपन पखाल्यो कि प्रत्येक परमाणुको?।।17।।
वर्षा जाँगरिली दासी घोई पोती लिपी चली।
शरद् मालिकिनी जस्तै गर्न थाली ढलीमली।।18।।
शुकीशक्यो हिलो सारा, धूलो छैन रतीभर।
रस्ता देखिन्छ सम्पूर्ण लिपेको झैं मनोहर।।19।।
नरनारी, लतावृक्ष, पशुपक्षी तमामको।
ढाँचाले स्पष्ट देखायो आनन्दी राज्य रामको।।20।।
न सर्दी छ, न गर्मी छ, न वर्षा छ, न घाम छ।
अपूर्व यो शरत्काल सबैको सुखधाम छ।।21।।
निर्दोषी नयनाऽऽनन्दी शरत्का रसिला दिन।
सधैं बस्ने भयेदेखि चाहिन्थे कविता किन?।।22।।
न तुवाँलो, न ता हुस्सू, न धूलो, न पयोधर।
स्वच्छ देखिन्छ आकाश इन्द्रनीलबराबर।।23।।
कुइरो घामले भाग्यो, तुवाँलो वायुले छुट्यो।
धूलो वर्षादले मार्यो, मेघ आफैं पछी हट्यो।।24।।
सारा उपाधिले शून्य, शून्य आकाश यो घरी।
झल्कन्छ कल्पनाशून्य योगीको हृदयैसरी।।25।।
रातमा झल्कने ज्यादा ठूला साना हिरासरी।
तारा झिलिझिली गर्छन् त्यो नीलगगनैभरी।।26।।
माथि छन् सक्कली तारा, नक्कली तल जुन्किरी।
तल माथि दुवैतर्फ झन्नै तुल्य छ माधुरी।।27।।
देवताका हिरा हुन् वा हुन् वा स्वर्गीय जुन्किरी।
स्वर्धुनीका छिटा हुन् वा झल्कने ती थरीथरी।।28।।
झल्कन्छ राति आकाश ती ताराहरुले गरी।
योगीका सुखशय्याको कार्चोपी चाँदनीसरी।।29।।
रातमा रात राम्रा छन्, राम्रा छन् दिनमा दिन।
सच्चा अमृतका टुक्रा कमबेसी थिये कुन?।।30।।
शान्त भै ठाममा आये ठूला नदनदी सब।
सबैको अस्थिरै हुन्छ उर्लंदो वेगवैभव।।31।।
जसरी भल आयेथ्यो गयो झट्ट उसै गरी।
जवानीको कडा माद दौडन्छ बिजुलीसरी।।32।।
वर्षाका जोरले मात्र उर्लेका खहरे जती।
छोडी आडम्बरी फूर्ति बन्न थाले बकव्रती।।33।।
नदीका जलले छोड्यो सारा बगर सुस्तरी।
ज्ञानीका मनले तुच्छ भोगको वासनासरी।।34।।
चुल्ठोसमान लर्केकी नदीको मझधार छ।
आनन्दी हंसको ताँती मानू सुन्दर हार छ।।35।।
आखासमान झल्कन्छ माछाको परिवर्तन।
गहिरो भुमरीरूप नाभि देखिन्छ शोभन।।36।।
हलुका लहरी हात, गाना कलकलध्वनि।
नचरी लाउँदै चल्छन् नदी सागरगामिनी।।37।।
शरत्का सङ्गले सङ्ले धमिला पोखरी सब।
सत्सङ्गको सफा रङ्ग सबैमा पर्छ वास्तव।।38।।
वृक्ष, पर्वत, आकाश गर्व सौन्दर्यको गरी।
पानीमा हेर्न लागे कि आफनू मुखमाधुरी?।।39।।
शनैः शनैः फिका पारी अघिको तेजिलोपन।
विप्र झैं दक्षिणाऽऽशामा लागे श्रीसूर्य लत्रन।।40।।
कन्यालङ्घन भो भन्ने सङ्कोचैले अलीकति।
झुकेका हुन् कि लाचारीसाथ ती पद्मिनीपति?।।41।।
दिननाथै उँधो लत्रे, दिनको के कुरा छ र?
जहाँसुकै पनी हुन्छ स्वामीमाफिक नोकर।।42।।
तेस्ता प्रचण्ड तेजस्वी सूर्यको त्यो अधोगति।
देखी हृदयले भन्छ अभिमान नले रती।।43।।
वर्षामा मेघले ज्यादा दबायेका दिवाकर।
अत्यासले गलेछन् कि? चलेछन् कि उँधोतिर?।।44।।
धैर्यको शान्तिको दिव्य नमूनातुल्य निश्चल।
अघिभन्दा पनी ज्यादा उज्यालो छ हिमाचल।।45।।
हिमका चुचुरा सारा साह्रै स्वच्छ मनोरम।
देखिन्छन् आत्मविद्याका सिद्धान्तसरि दुर्गम।।46।।
बिहानै शिरमा पर्दा सूर्यको किरणाऽऽवली।
मूर्तिधारी तपस्वी झैं झल्कन्छन् हिमका चुली।।47।।
हिमालका पखेरामा तलै लत्रे पयोधर।
शिवका कटिको लम्बा बाघाम्बरबराबर।।48।।
निस्कँदा पद्मिनीनाथ छिचोली मेघको वन।
मुसुक्क पद्मिनी हाँसे खुशीले दङ्ग भैकन।।49।।
देखिन्छ अघिको भन्दा राम्रो कमलसंहति।
चर्को विनाशबेलाको बत्ती झैं विमलद्युति।।50।।
थुँगा कमलका राम्रा देखिन्छन् पोखरीभरी।
आकण्ठ जलमा मग्न अप्सराका मुखैसरी।।51।।
पद्मका पुष्पले पद्मपोखरी ढकमक्क छ।
सुगन्धको मजा पाई हावा सारा गमक्क छ।।52।।
लियो सुगन्ध हावाले मिल्कायो तल केशर।
तत्त्व पायेपछी फेरि खोष्टाको चाल के छ र?।।53।।
सुनौला रङ्गका ताजा चिल्ला केशरले गरी।
सुवर्णमय देखिन्छन् सारा कमलपोखरी।।54।।
विधाताले खटायेका कमलद्युतिजाँचमा।
जाँचकीतुल्य भै घुम्छन् भुमराहरु पुष्पमा।।55।।
लक्ष्मीको वास त्यो खास फक्रेको पद्मसन्तति।
पायी दिव्य रसप्रेमी भुमरा मस्त छन् अति।।56।।
बिस्तारो गतिका साथै खोली दिव्य गला पनि।
पद्मका वनमा गर्छन् कलहंस कलध्वनि।।57।।
काव्यमा कविको दिव्य कल्पनाशक्तिको सरी।
जलमा अति राम्रो छ हंसको गतिचातुरी।।58।।
हावाले जलमा राम्रा लहरी जुन आउँछन्।
झुलदै उनमा हंस डुङ्गीमा झैं रमाउँछन्।।59।।
दूध पानी दुवै छान्नै ज्ञानी परमहंस ती।
निराला चालमा चल्छन् को जान्ने तिनका गति?।।60।।
त्यो हंसगतिले चल्छ जल निर्मल सुस्तरी।
लययुक्त महात्माको चित्तको कलनासरी।।61।।
हंसहंसी दुवै बाँडी मृणाल मुखमा धरी।
देखाउँछन् बडो राम्रो दाम्पत्यप्रेममाधुरी।।62।।
धन, धर्म दुवै धान्नै धान्यगौरवले उता।
खेतमा भरियो भारी भरिलो रमणीयता।।63।।
जीवनाऽऽनन्दको ज्योति प्रजाको स्वच्छ शीतल।
बयेली धानमा खेल्छ गर्दै नयनमङ्गल।।64।।
एकैनास पसायेका अर्धचन्द्रसमानका।
बाला लहबरी गर्दै झुल्दछन् खूब धानका।।65।।
झुकेको छ सबै धान्य ठाडो छैन कुनै पनि।
उपकारी गुणी व्यक्ति यस्तै हुन्छ जहाँ पनि।।66।।
खेतको मोहिनी शोभा हेरदाहेरदैमहाँ।
ब्रह्ममा ब्रह्मवेत्ता झैं लीन हुन्छ मनै वहाँ।।67।।
बदामी रङ्गको राम्रो देखदा खेतको छवि।
केशरी बागमा पुग्छन् उपमा खोजदै कवि।।68।।
कृषिको श्रमसाफल्य देखनाले प्रजा सब।
परमाऽऽनन्द पायेको योगी झैं छ खुशी अब।।69।।
हुटिट्याउँ, हिलेकौवा, जलेवा, बक, चाँचर।
खेतीका कुह्रुवातुल्य खेतैमा गर्दछन् घर।।70।।
साना रुगरुगायेर दौडने दिव्य खञ्जन।
गतिसौन्दर्यले साह्रै गर्दछन् मनरञ्जन।।71।।
त्यो छिटो, छरितो, राम्रो तिनको फुर्फुराहट।
हेर्दा भित्र छचल्किन्छ प्रेमपीयूषको घट।।72।।
जता हेर्यो उतै राम्रो आनन्दी रङ्ग लोकको।
छैन संसारमा नामनिशाना दुःख शोकको।।73।।
खोली कमलको छाता हम्काई काशचामर।
ऋतुराजैसरी गम्क्यो शरत्काल मनोहर।।74।।
फूलका मदको गन्ध भरियेको छतीवन।
शरत्को वनमा बद्ध हात्तीतुल्य छ शोभन।।75।।
वनमा फलपुष्पादि विशेष नभये पनि।
झ्याङ्गिएको छ त्यो ज्यादा बनी गाम्भीर्यको धनी।।76।।
वसन्तकै सरी सारा बगैंचाको बहार छ।
हावा वसन्तको भन्दा ज्यादा महकदार छ।।77।।
फुलेको हसनारूप शरत्को मन्द हास छ।
जसमा बहुतै चर्को वासनाको विकास छ।।78।।
हसनाको बडो हस्के देखी उत्ताउलोपन।
कुनामा केवरा लाग्यो जिभ्रो काढी लजाउन।।79।।
ढकमक्क शयेपत्री अभिमानीसमान छ।
ज्यादा लत्रन जान्दैन रूपको खूप शान छ।।80।।
बन्दैछ गमलारूपखोरमा गुणकेशरी।
तैपनी फूलको सातो हर्छ त्यो गुणले गरी।।81।।
रसीलो हरश्रृङ्गार वर्षाई पुष्प बर्बरी।
स्वर्गीय वासना भर्छ महात्मा झैं वरीपरी।।82।।
हंसराज नयाँ रङ्ग झिकी अत्यन्त दङ्ग छ।
मानू सूर्यमुखीलाई सूर्य बन्ने उमङ्ग छ।।83।।
रङ्गमा रेशमैतुल्य ढङ्ग लोकै बिझाउने।
रित्तो मखमली चुत्थो धूर्तै भन्न सुहाउने।।84।।
उता गोदावरी जम्मै फुलेर ढकमक्क छ।
यता सरस नेवारी त्यो देखी अकमक्क छ।।85।।
एतावता सबैतर्फ शरत्को कान्तिमाधुरी।
झल्कायेर फुलेका छन् फूल राम्रा थरीथरी।।86।।
टल्कने हलुवाबेत लटर्याम्म रुखैभरी।
अम्बा लदाबदी जम्मै पाकेका छन् थरीथरी।।87।।
कहाँ उस्तो हिलो मैलो, कहाँ यो मोहिनी छवि
कति राम्रो उदायेको विश्व सौभाग्यको रवि।।88।।
वर्षाले जलले पूर्ण मेघमण्डलमा पसी।
चन्द्रले कालिमा दोष फालेछन् कि घसी घसी?।।89।।
चन्द्रको चाँदनीरूप झल्कँदा राति गौरव।
कपूरले लिपेजस्तो देखिन्छ जगतै सब।।90।।
आनन्दी देवतातुल्य चन्द्रका रश्मिजालमा।
पीङका रङ्गमा दङ्ग देखिन्छन् सब हालमा।।91।।
जुनेली रातमा राम्रो सुन्दा चहचहध्वनि।
फनक्क भुमरी मारी घुम्छ आनन्द फन्फनी।।92।।
पुरानू विजयस्तम्भरूप राम्रो सुविस्तृत।
यो दशैंचाडमा मिल्छन् धेरै सिद्धान्त अङ्कित।।93।।
जसरी पीङ मच्चिन्छ हिन्दूजाति उसै गरी।
विश्वमा मच्चिँदै घुम्थ्यो जयका जमरा धरी।।94।।
यै शरद्मा दशैं हाम्रो, यसैमा दीपमालिका।
यसैमा धान्यसम्पत्ति, धन्य यो सुखतालिका।।95।।
माथमा जमरा माथी जमाई गुणकेशरी।
नरनारी जमेका छन् विजयाऽऽनन्दमा परी।।96।।
मनुष्यको कुरा के छ पशुपक्षी पनी सब।
मनाउँछन् खुशी मानी मञ्जु मङ्गल उत्सव।।97।।
आनन्दको ध्वजातुल्य ठड्याई दीर्घ पुच्छर।
बाच्छाबाच्छी सिँगारेका दौडन्छन् ती सबैतिर।।98।।
यताउति कतै केही नहेरी मस्त भैकन।
विजयी वीर झैं गर्वी थाले गोपति ढल्कन।।99।।
योगीको मन झैं पानी, बाटो वेदपथैसरी।
शुद्ध देखिन्छ सम्पूर्ण शरत्का सङ्गले गरी।।100।।
हुनत अति उज्यालो हो शरत्काल खास
तर अलि कवितामा कम्ति नै भो प्रकाश।
रसिक गरनुहोला तैपनी दृष्टिपात
श्रम सब बुझि मेरो भन्छ यो लेखनाथ।।101।।
Early winter (Hemanta)हेमन्त
गर्दागर्दै खुशीसाथ शरत्सौन्दर्यवर्णन।
हेमन्तले खिचीहाल्यो कविको लेखनीकन।।1।।
भारी बोकेर जाडाको टाढाको बटुवासरी।
हिमदन्तुर हेमन्त आयो मैलोपना धरी।।2।।
मैलो दुर्गुणको थैलो त्यो हेमन्त भयङ्कर।
देखेर डरले भागी शरद्बाला दिगन्तर।।3।।
हेमन्त डाकिनीतुल्य लोक ठाडै कठ्याउँछ।
झल्कने हिमदाह्राले जो जो पायो अँठ्याउँछ।।4।।
घसी भस्म तुषाराको कुइराको लटा धरी।
धुम्मियेको छ हेमन्त अवधूतैबराबरी।।5।।
अँठ्याउने हिमै चिम्टा मौकामा छन्छनाउँछ।
जहाँ पनी धुवाँधार धुनी घोर जगाउँछ।।6।।
परालको नलै मैला उसको छ बगम्बर।
माला कटकटाऽऽकार दन्तको फेर्छ सुन्दर।।7।।
गेरुरङ्गी फलाऽऽनम्र सुन्तला कीपका रुख।
फुस्रा हेमन्त बाबाका चेला झैं छन् ति सम्मुख।।8।।
नयनाऽऽनन्दका साथै रसनाऽऽनन्ददायक।
फल अर्को कुनै छैन सुन्तलातुल्य लायक।।9।।
सुन्तला छन् फिलिङ्गा झैं फुस्स हुस्सू धुवाँसरी।
विना आगो पनी झल्क्यो धुनीको दिव्य माधुरी।।10।।
कुइरो बढदै आयो शान्तिशोभा सबै हरी।
जीवका मनमा मानू भोगको तिर्सनासरी।।11।।
बिहानीपखको राती शीतको कुइरासित।
अनौठाको मित्यारी छ रुने हाँस्ने क्रमैसित।।12।।
छुट्ट्याई औलको सीमा काँठो लागी वरीपरी।
पहिले कुइरो बस्छ तन्केको पगरीसरी।।13।।
त्यो देखी उसको मित्र शीत वैरिन थाल्दछ।
तत्कालै कुइरो सोझै फाँटमा फाल हाल्दछ।।14।।
त्यो माथिबाट देखिन्छ सबेरै टम्म फाँटमा।
फट्की राश लगायेको रुवाको दिव्य ठाँटमा।।15।।
लम्तन्न भै निदायेको बडो आनन्दमा परी।
औंलाको प्रतिमातुल्य कुइरो हुन्छ त्यो घरी।।16।।
बालसूर्यप्रभाले त्यो फुस्स फुस्कन्छ सुस्तरी।
व्युत्थानकलनाद्वारा संयमीको मनैसरी।।17।।
विचार गर्दा उसको न रेखा छ न रङ्ग छ।
ब्रह्ममा विश्व झैं खाली भ्रान्तिको त्यो तरङ्ग छ।।18।।
भित्र अत्यन्त निःसार फुस्स आकार बाहिर।
मायाजञ्जाल झैं हुस्सू लठारिन्छ सबैतिर।।19।।
शीतरेखा जमेको छ उसमा भित्र बेसरी।
सङ्कल्पशक्तिका साथ संसारमहिमासरी।।20।।
चोटा कोठा सबै चाली पुग्छ सुस्त सबैतिर।
हुस्सू भये पनी नाम, काम हुस्सू कहाँ छ र।।21।।
विचित्र जादूगरका जादूको शक्तिले सरी।
एकै डल्लो गरिदिन्छ उसले दृष्टिमाधुरी।।22।।
कुइराको कडा पर्दा लर्कँदा त्यो सबैतिर।
दृष्टिको ज्योति जाँदैन बित्ताभर पनी पर।।23।।
न पक्षीको कुनै शब्द, न प्रभा दिननाथको।
भेद छुट्ट्याउनै गाह्रो रातको न प्रभातको।।24।।
दैवी प्रकृतिको दिव्य प्रातःकालीन गौरव।
हुस्सूरूप महामैला थैलामा बन्द भो सब।।25।।
हुस्सू प्रकृतिको लामू गर्भाशयसमान छ।
उसमा कर्मबाधाको सबैमा एक भान छ।।26।।
दिशा यो विदिशा यो हो भन्ने भेद पनी गयो।
मानू समसमाऽऽकार लयलीला खडा भयो।।27।।
सबेरै देवकन्याले बढारी स्वर्गमन्दिर।
फालेछन् कि यता मैलो हुस्सूरूप कसिङ्गर?।।28।।
न मेघ हो, न हो पानी, न धुवाँ हो, न बाफ हो।
बिहानै ढुस्सिने तेस्तो नजाने कुन पाप हो?।।29।।
मैलो विषयतृष्णामा मुक्तिको महिमासरी।
कुइरामा बिपत्ता भो श्रीसूर्योदयको घरी।।30।।
निद्राले चेतनाजस्तै हुस्सूले दृष्टिको गति।
साह्रै गुटूमुटू पार्यो देखिँदैन यताउति।।31।।
कुइरामा कठै काग घुम्छन् अन्योलमा परी।
मायाले मुक्तिको मार्ग बिर्सेका विषयीसरी।।32।।
आधा हिलामा लत्रेको पद्मका फूलको सरी।
कुइरामा दब्यो आधा दिनको कान्तिमाधुरी।।33।।
हेमन्त सिन्धुमा घुम्दा कुइरोरूप मन्दर।
जगतै कछुवा बन्छ खुम्च्याई अङ्ग जर्जर।।34।।
तेही मन्थनका छिर्का तुषाराको स्वरूपमा।
बर्र बर्र सबैतर्फ वर्षेका हुन् कि विश्वमा?।।35।।
कम्ती भयो भने मैत्री शीतको कुइरोसित।
तुषारो जोरले हाँस्छ खित्का छोडेर खित्खित।।36।।
बेलुका सुतदा अर्कै रङ्गमा सब सृष्टि छ।
बिहान उठदा अर्कै सेताम्मे हिमवृष्टि छ।।37।।
साना परालका छाना तुषारो थुप्रिँदामहाँ।
सिङ्गमर्मरका जस्तै मजाका देखिने अहा।।38।।
छोपियेकी तुषाराले देखिन्छिन् भूमि यो घरी।
कुनै कपास झैं सेतै फुलेकी बुढियासरी।।39।।
ठण्डीका डरले सेतो मण्डलीमा गुटूमुटू।
नीदले पृथिवी देवी बनीछन् की लुटूपुटू?।।40।।
खात हो वा तुषाराको यद्वा दुःखप्रपात हो?
फुस्रा हेमन्तको यद्वा फुस्रो दुःसह लात हो?।।41।।
तुषाराका तिखा सेता काँढा हान्दै पछिल्तिर।
रात्रिदुम्सी घुस्यो यद्वा पश्चिमाऽद्रिगुफातिर।।42।।
हेर्दा तुषारो राम्रो छ, कुल्चँदा र समाउँदा।
पारी कक्रक्क तत्कालै सातो हर्दछ सर्वदा।।43।।
काठ्ठियेर सदा रुन्छन् सारा वृक्षलताहरू।
शीतका रूपमा आँशु चुहायेर धुरूधुरू।।44।।
लतावृक्ष तुषाराले सब पार्यो थिलोथिलो।
जिङ्रिङ्ङ वन देखिन्छ, शोभाशून्य उराठिलो।।45।।
पक्षी कठै पखेटाको तुषारो टक्टक्याउन।
चाहन्छन् काठ्ठियेका छन्, सक्तैनन् फट्फटाउन।।46।।
न चराको कतै रङ्ग, न कतै पुष्पपल्लव।
तुषारामा डुब्यो सारा वनको महिमा सब।।47।।
हरायो शीतको मारे वृक्षको बढने गति।
अँठ्यायेपछि अर्काले कसको हुन्छ उन्नति?।।48।।
देखिये तुहिनाऽऽक्रान्त लता, वृक्ष, वनस्पति।
आलस्यले अँठ्यायेका जातिजस्तै हतद्युति।।49।।
जराले जीवको दिव्य यौवनज्योति झैं सब।
दबायो शीतधाराले शरत्को पुष्पगौरव।।50।।
घुम्टो हालेर हुस्सूको शीतधारा चुहाउँदै।
बिहानमा अँध्यारी भै रुन्छिन् प्रकृति नै सधैं।।51।।
हात गोडा सबै बाँधी झोक्रिन्छ जगतै सब।
हुस्सूका माझमा फुस्स हुन्छ कर्तव्यगौरव।।52।।
दिन हेमन्तका साह्रै खियेका छन् कठैबरी
धर्मभीरु, दयापूर्ण निर्लोभी सज्जनैसरी।।53।।
बारुलाले सरी हर्दम्, ठण्डीले उग्र चिल्दछ।
भाग्यले औषधीतुल्य पाहार तर मिल्दछ।।54।।
यद्गदाऽऽकार भै बस्छ दुनियाँ सब घाममा।
योगारूढ महात्मा झैं दिव्य कैवल्यधाममा।।55।।
जस्तो पाहारमा प्रेम दुनियाँको छ हालमा।
उत्तिको प्रेम के होला अन्त यो सृष्टिजालमा?।।56।।
पाहाररूप यो दिव्य शीतसंहारसाधन।
ठूला साना सबैलाई जीवनीको ठुलो धन।।57।।
लिँदालिंदैमा स्वर्गीय शान्ति पाहारमा बसी।
खडा हुन्छे कडा काली तत्कालै रात्रिराक्षसी।।58।।
निस्की कलमुखी रात्रि जहाँ शूर्पणखासरी।
जानकी पद्मिनीलाई वहाँ बाधा कठैबरी।।59।।
रामाऽऽत्मा रविले रात्रिराक्षसीको चुरीफुरी।
पाहारखड्गले हर्दा चल्यो अर्कै कडा हुरी।।60।।
फाँडिये कण्टकप्रायः बढेका खर दूषण।
पियारो भोजनस्थान रह्यो अधमरा वन।।61।।
रात्रिशूर्पणखा काली अँध्यारो मुख लाउँदै।
हिमरावणका साथ गर्छे मानू कुरा रुँदै।।62।।
फिँजारेकी छ उसले जगल्टा अन्धकारका।
शीतका रूपमा हर्दम् खसाल्छे आँशुका ढिका।।63।।
मेघनाद छँदैछैन पन्छाईरविभीषण।
रात्रिशूर्पणखाले त्यो जगायी हिमरावण।।64।।
पछारिँदामा त्यो रात्रिराक्षसी आयतोदरी।
धेरै नै थिचिये राम्रा उज्याला दिनका घरी।।65।।
देखिनेबित्तिकै झट्ट दबिन्छ दिन माधुरी।
दरिद्रको क्षणस्थायी मनको मन्सुबासरी।।66।।
उनै सूर्य, उनै पृथ्वी, उही छ किरणाऽऽवली।
कालको गतिले गर्दा राप किन्तु अलीअलि।।67।।
फर्काउँछ सिधा पीठ दुनियाँ सूर्यसम्मुख।
हेरला को कठै मन्द गिरेका मित्रको मुख?।।68।।
तेजस्विता भयेदेखि सूर्यमा क्यै अलीकति।
शीतले यसरी लोक काँपदो हो कहाँ यति?।।69।।
परेछ शीतसम्बन्धी सूर्यलाई पनी पिर।
नत्र तेसरि सोझिन्थे किन अग्निभयेतिर?।।70।।
राम झैं रवि जानाले कोल्टामा मन्द भैकन।
जानकी पद्मिनी हर्न खडा भो हिमरावण।।71।।
विहोश भैढलीहाली पद्मिनी विकलाऽऽकृति।
होशमा किन घुस्रन्थी अर्काका काखमा सती?।।72।।
दुष्टले पद्मिनी कान्ता हर्नाले विरहाऽऽतुर।
दोस्रो रामसरी सूर्य बने मालिन्यमन्दिर।।73।।
समातेरं धनूराशि रामरूपदिवाकर।
सीताऽऽपुर हुँदै ज्यादै जाँदैछन् की उँधोतिर?।।74।।
एतावता बढ्यो जाडो, थाल्यो त्यो हिम वर्षन।
बिलायो कमलश्रेणी, पुगे श्रीसूर्य दक्खिन।।75।।
दुःख दुर्भाग्यको धारो ठण्डीका उग्ररूपमा।
खनिँदो छ कठै राती लगातार गरीबमा।।76।।
दुःखीका दुःखको याद भयेदेखी अलीकति।
दैवले सब उल्टन्थ्यो तत्कालै सृष्टिपद्धति।।77।।
दुःखी गरीबका लेखा नखदेखी शिखातक।
चर्चरी चिरने पापी हेमन्तै घोर नारक।।78।।
रातमा घुसदा शीत दुःखीका भित्र आँतमा।
दाँतको झगडा हुन्छ को जाने कुन बातमा।।79।।
कन्था बिकामका भद्दा थाङ्नामा मस्त भैकन।
हालका कविजी जस्तै लागे गरिब खुम्चिन।।80।।
कालो तरङ्गसङ्कीर्ण दह झैं पान्थको मन।
फोरी नयनको बाँध लाग्यो साह्रै छचल्किन।।81।।
घडीतुल्य पला लाग्छन्, वर्षतुल्य घडी सब।
दुःखी दाह्रा किटी भोग्छ रातको शीत गौरव।।82।।
खुम्च्याउँछन् सबैलाई काला दीर्घ विभावरी।
कठै घोर अविद्याका गह्रुङ्गा गठरीसरी।।83।।
जुन रातविषे हुन्छ दुःखीको प्राणसंशय।
सुखीलाई उनै रात सुधाका लहरीमय।।84।।
सुखीका सुखको साक्षी दुःखको दुःखवर्धन।
झुल्कन्छ रातमा झुल्का फुलाई खूप गर्धन।।85।।
दुःखी कौरव झैं खिन्न सुखी पाण्डव झैं बनी।
हेर्दछन् द्रौपदीचीरतुल्य हेमन्तयामिनी।।86।।
पोखरीमा बिलायेकी देखी कुमुदिनीकन।
लागे कुमुदिनीनाथ करुणावश पग्लन।।87।।
फिका देखिन्छ अत्यन्त पद्मले शून्य पोखरी।
जूवामा धन फालेका जुवाडेको मुखैसरी।।88।।
पद्मको रसका प्रेमी मदमत्त मधुव्रत।।
घुम्न थाले अँगेरीका फूलमा दुःखकर्शित।।89।।
कहाँ बेली, कहाँ चम्पा, कहाँ मन्दार, पाटल।
कालले गनियो खालि फूलैमा तुच्छ धुर्सुल।।90।।
शीतले फूलका साना बगैंचाका बुटाहरू।
परलोक भये धेरै, रुन्छन् थोरै धुरूधुरू।।91।।
रसधारा चुसी सारा तुषाराले वनस्थली।
गरायो नीरसाऽऽकार छैन केही झिलीमिली।।92।।
पुष्पपल्लवको शोभा नभयेको वनै सब।
बन्यो स्वाऽऽधीनतारत्न फालेको दास झैं अब।।93।।
गलेकी हिमवर्षाले, बलेकी तपले अति।
गौरी झैं कलिला साना प्याहुली छन् कताकति।।94।।
देखिन्छ वनमा यौटा फुलेको लोध हालमा।
सिद्धिसम्पत्तिले पूर्ण योगी झैं विश्वजालमा।।95।।
लेकबाट झर्यो सारा विवेकी क्रौञ्चको गण।
देशकालज्ञले लिन्थ्यो कूपमण्डूकता किन?।।96।।
खलामा धानको दाइँ गर्न थाले धमाधम।
दुःखीको पसिनापूर्णफल्यो सारा परिश्रम।।97।।
त्यो बेला ती दयेंराको आनन्दी रङ्ग देखदा।
चित्तले दङ्ग भै भन्छ यैं हेमन्त रहोस् सदा।।98।।
मिहेमा धानको झुप्पा, घुम्दछन् गोरु धानमा।
दयेंरा धान वैरन्छन् मस्त छन् सब धानमा।।99।।
म भन्थें हिममा राम्रा बुट्टा भै भर्दछु भनी।
भित्र देखें महाबुट्टा बन्द भो टक्क लेखनी।।100।।
प्रथम ऋतु नराम्रै हुन्छ हेमन्त खास
अझ उस ऋतुमाथी यो छ काव्योपहास।
अवगुण सब छानी गर्नुहोस् दृष्टिपात
भनि सबसँग बिन्ती गर्छ यो लेखनाथ।।101।।
Late winter (Shishir)शिशिर
हेमन्तको थियो जस्तो उस्तै शिशिरको छवि।
दुर्लभै हुन्छ दोटाको भेद छुट्ट्याउने कवि।।1।।
उही ठण्डी, उही हुस्सू, हिमवर्षा उही सब।
अहो शिशिरले सारा हर्यो हेमन्तवैभव।।2।।
हेमन्तको म हूँ भाइ, हुन्छु दाइबराबर।
भन्ने शिशिरको भित्र पक्का छ मनमा सुर।।3।।
थपी हेमन्तको भन्दा बढता वातसङ्कट।
सेक्यो शिशिरले साह्रै लोकका दुइ कञ्चट।।4।।
दिनहुँ तल धर्कन्छ चुलियेको हिमाऽऽचल।
बिहोशी ऐशमा मस्त राष्ट्र झैं मदसङ्कुल।।5।।
सारा शरीरमा शीत फैलिँदामा पनी सब।
अहो कम्पज्वराऽऽक्रान्त रोगी झैं काँप्तछन् अब।।6।।
दुर्भाग्यचक्रले तुल्य शरीरै चर्चरी चिरी।
हावा शिशिरको घुम्छ लगातार सिरीसिरी।।7।।
हिमका बहुतै साना परमाणु हवाभरी।
मिलेका छन् करौंतीका तीखा दन्तशिखासरी।।8।।
हुर्रहुर्र चिसो हावा हुर्हुरायेर आउँछ।
जुरुङ्ग भै सबै अङ्ग उसले जुर्जुराउँछ।।9।।
रोमाञ्च शिशिरैमा झैं सर्वदा उठने भये।
सब मानिस दुम्सी झैं काँटादार हुने थिये।।10।।
कडा बतासले जाडो जागेको छ घरीघरी।
जनसङ्गतिले कच्चा योगीको वासनासरी।।11।।
भूकम्पकालको रङ्ग पापी शिशिर ल्याउँछ।
बस्ताबस्तै पनी तेसै देह यो डग्डगाउँछ।।12।।
हात अत्यन्त आत्तिन्छन्, खुट्टा हुन्छन् लुटूपुटू।
अघिको आफनू चाल छोडिदिन्छ कठै मुटू।।13।।
घर्केका हिमका थुम्का खस्छन् शब्द ठुलो गरी।
भूकम्पकालमा अग्ला कौसी बुर्जाहरूसरी।।14।।
आयो शिशिरभैंचालो कमाई लोक थर्थरी।
सफा सुघरका गाला चिरिये सब चर्चरी?।।15।।
अडिने साहसै छैन चाहन्छन् सब पल्टनै।
खुला दोकान को राख्छ गलेबन्दभयेकुनै?।।16।।
मानिस बाहिरै निस्के चौरको खोजनी गरी।
मरीयो कम्पले भन्दै देखिन्न पुरमाधुरी।।17।।
वर्षेकोहिमले कोही भये पल्टेर सोत्तर।
युद्धको सम्झना भेगो उत्तिखेरै सबैतिर।।18।।
मैलो शिशिर यो नामी धामी झैं जम्जमाउँछ।
थोत्रो बादलको ढ्याङ्ग्रो ढन्नढन्न बजाउँछ।।19।।
शीतका मन्त्रले मन्त्री हिमको भस्म छर्दछ।
हुर्रहुर्र हवारूप फूँक त्यो खूप भर्दछ।।20।।
बेढङ्गी चालले हर्दम् दन्तमाला चलाउँछ।
मानू धूपधुवाँ फुस्स हुस्सूको त्यो उडाउँछ।।21।।
मसिना असिनारूप अक्षता पनि छर्छरी।
छर्छ त्यो कहिलेकाहीं सातो सकलको हरी।।22।।
श्यालको बहुतै लम्बे शब्दद्वारा फलाक्दछ।
ठण्डीको देवतालाई अनेक बलि माग्दछ।।23।।
मन्त्रले तन्त्रले हो वा लोक साह्रै कमाउँछ।
जगाई भोकको भूत रोगदासु धपाउँछ।।24।।
पानी कठै छुनासाथ असाध्य ठिहिर्याउँछ।
बिच्छीका डङ्कको ज्वाला तालुसम्म पुर्याउँछ।।25।।
जीवको जीवनाऽऽधार सूर्य, अग्नि, रुवा, उन।
नपाये चारमा यौटा बन्छ निर्जीव जीवन।।26।।
आकाश रुँदिंदै आयो केही मैलोपना धरी।
भित्री कुकर्मचिन्ताले सतायेको मनैसरी।।27।।
रुँदियेका दिनै सारा बिकम्बा छन् कठैबरी
दुर्भाग्य दोषले ज्यादा दबायेका गुणीसरी।।28।।
अँध्यारो रुँदले गर्दा अँध्यारामा बिते दिन।
उज्यालो मुक्तचेष्टा झैं नष्ट भो सूर्यदर्शन।।29।।
रुँदका रूपमा यद्वा शीतव्याकुल लोकको।
आकाशमा गिर्यो लामू पर्दा मलिन शोकको।।30।।
हिमको तकिया तानी ओढी त्यो रुँदसीरक।
आफैं शिशिर लेट्यो कि पन्छाई रविदीपक?।।31।।
हटदैन बिना बूँद मैलो रुँद कसै गरी।
आँशु केही नवर्षाई शोक जान्थ्यो कहाँ टरी।।32।।
दिक्कगर्छ सबैलाई माघको सिम्सिमे झरी।
ज्यादा कचकचे चाङ्ने घरखोते बुढोसरी।।33।।
खुलेर जलका धारा झर्दैनन् कहिल्यै पनि।
पानी अलिअली दिन्छ मेघ कञ्जूस झैं बनी।।34।।
वर्षाको त्यो महादानी मेघको महिमा सब।
गरीबीपनले हो कि खुम्चियेछ पुरा अब?।।35।।
न त पानी कतै बस्छ न कतै भल चल्दछ।
प्राणीको शास्तिका साथ खालि जमिन गल्दछ।।36।।
वातले खुम्चिनूपर्ने अँध्यारो माघको झरी।
बताउनै बडो गाह्रो दुःखीको जीवनीसरी।।37।।
न ज्यादा जल वर्षन्छ न त आकाश खुल्दछ।
दुःखको भोग झैं लम्बा झरी लम्लष्ट चल्दछ।।38।।
कर्मजञ्जाल झैं मैलो झरीका वशमा परी।
गुटूमुटू भै खुम्चिन्छ दुनियाँ गर्भमा सरी।।39।।
धुनीमा सब धुम्मिन्छन् श्रद्धासाथ घरीघरी।
दुःखमा देवताजस्तै भगवान्को वरीपरी।।40।।
कोही काखविषे राखी अग्निले पूर्ण अट्टल।
योगी झैं परमाऽऽनन्दी बस्छन् बाँधेर पट्टल।।41।।
लामा लामा बिरालीको गोडामा ताँति लाग्दछ।
तैपनि घरमा मूसो असाध्यसित जाग्दछ।।42।।
लुगामाथि लुगा खाप आगो ताप घरीघरी।
स्यूस्यूस्यू नगरी तेसै के जाला माघको झरी?।।43।।
काम सातोलिने मात्र, नाम सातोदिने झरी।
कति राम्रो मिलेको छ बाहिरी शब्दमाधुरी।।44।।
हिमानी वयले पूर्ण दिव्य पुत्री हिमालकी।
झरीको झ्याल खोलेर हेर्दछिन् आडमा लुकी।।45।।
तिर्सनाजाल झैं लम्बा पन्छिंदा त्यो कडा झरी।
कान्तिले दिन झल्कन्छ शान्तिपूर्ण मनैसरी।।46।।
ठण्डीका पिरले मानू हिम आफैं उँधोतिर।
बसाइँ बस्न आयो कि बनाई काँठमा घर?।।47।।
नगीचको रुखो डाँडो हिम पर्दा हिमालको।
देखिन्छ फेटा बाँधेको मूर्ति झैं उग्र कालको।।48।।
दाह्रातुल्य चुचे ढुङ्गा, दण्ड झैं धूपिका रुख।
बायेको पहरारूप चौतर्फी गहिरो मुख।।49।।
हिमाचल नदीरूप पुत्रीलाई धमाधम।
यथेच्छ दिन लाग्यो कि पेवाको रूपमा हिम?।।50।।
सारा नदनदी सेतो काँठो सलिलमा परी।
देखिन्छन् सुकिला राम्रा श्रीशुक्लागण्डकीसरी।।51।।
घर्केको हिम रेलिन्छ नदीका स्रोतमा सधैं।
संसारी जीवको सारा बुद्धिमा भवितव्य झैं।।52।।
हिमालका नदीभित्र हिमको त्यो कडापन।
भरिनाले सबै लागे हिम झैं गँगर्याउन।।53।।
त्रिशूली, कौशिका, कृष्णागण्डकीहरुले शिर।
लुकाये हिमको घुम्टो हाली टम्म उँभोतिर?।।54।।
थिचँदैछ तुषाराले सारा कमलको वन।
नयाँ विचारधाराले धर्मजस्तै सनातन।।55।।
पद्मपत्र सडे सारा हिलामा ती कठैबरी।
गुणग्राही नपायेर मिल्कियेका गुणीसरी।।56।।
उस्तो जनमनोहारी भरिलो पद्मसंहति।
डण्ठी शेष हुनू आजै धिक्कार विधिको गति।।57।।
नपारी बाहिरी ताप देखाई शीतलोपन।
कठै शिशिरले साह्रै शुकायो रसिलो वन।।58।।
खडाखडै सबै सिट्ठी बने तेसै वनस्पति।
प्रमेहरोग लागेका रोगी झैं लागने अति।।59।।
न ता वृक्षविषे पात, न ता झार कतै रति।
जता हेर्यो उतै खाली उराठै लागने अति।।60।।
हालमा नयनाऽऽनन्दी हरियो कान्तिमाधुरी।
गहुँबारीसिवा अन्त छैन यो पृथिवीभरी।।61।।
गहुँका हरिया साना पातमा बिन्दु शीतका।
पन्नामाथि जडायेका मोती झैं देखिये निका।।62।।
पापी शिशिरको सेतो शीतको शीतनिर्मित।
छाता झैं रातमा चन्द्र देखिन्छन् शैत्यपूरित।।63।।
उनै पूर्णकलाधारी सुखकारी सुधामय।
इन्दुका चाँदनीबाट हुन थाल्यो सदा भय।।64।।
धामीतुल्य सबै लोक काँपेका देखि थर्थरी।
चन्द्रले चाँदनीरूप खित्का छोडे कि बेसरी?।।65।।
चीसो तपतपाऽऽकार चाँदनीरूप चादर।
ओढी उग्र तपस्यामा मस्त छन् कि निशाकर?।।66।।
हालमा चन्द्रको छैन सूर्यको झैं प्रशंसन।
भला हुन्थ्यो सदाकाल कहाँ ज्यादा नरम्पन?।।67।।
भयेदेखि हिजोआज उनै साथी उनै मनी।
सहसा शीतबाधाले सकदैन छुनै पनि।।68।।
बढालू रसिला सोझा जातिजम्मा उखूकन।
लोक लाग्यो विजेता झैं चूर्ण पारी चपाउन।।69।।
मुस्कीलले घुमेका छन् कोल काईंकुईं गरी।
प्रारब्धको घचेटामा बिचरा जज्जनैसरी।।70।।
प्रारब्धयन्त्र झैं कोल, उखू विषय कर्कश।
कष्टसाथ चलायेर झिक्नुपर्छ सफा रस।।71।।
समाती कोलको कात्री कष्टसाथ कठैबरी
रसलोभी घुमेका छन् लाखचौरासीमा सरी।।72।।
कोल हर्दम् घचेटिन्छन् अँचेटिन्छन् उखू सब।
अन्तरैमा परी जान्छ सोझाको गुणगौरव।।73।।
धूलोपिठो भए सारा उखू त्यो कोलमा परी।
कालका मुखमा मानू सृष्टिको महिमासरी।।74।।
हेमन्तकान्ति कालिन्दी, वासन्तीकान्ति जाह्नवी।
प्रयागतुल्य दोरङ्गा माझको शिशिरच्छवि।।75।।
वसन्त नगिचै आयो खुले केही दशै दिशा।
अरुणोदयबेलामा किन हुन्थ्यो महानिशा?।।76।।
घटदै घटदै आयो छटा हेमन्तको सब।
सङ्गमाफिकको रङ्ग सबैको हुन्छ वास्तव।।77।।
उता हेमन्तको रङ्ग, यता रङ्ग वसन्तको।
अहो शिशिरको तेसै पाउने अब अन्त को?।।78।।
राम्रो वसन्त झैं पुच्छ, मैलो हेमन्त झैं शिर।
राख्यो शिशिरले खासा चोचोमोचो दुवैतिर।।79।।
पद्मिनीको महावैरी हिमको महिमा गयो।
मालिन्यदोषले शून्य सूर्यको बिम्ब देखियो।।80।।
मिली अब सती प्यारी पद्मिनी यो भनीकन।
राम झैं सूर्य लागे कि उत्तरैतिर फर्कन?।।81।।
वसन्तको कडा कोही अगुवा दूत झैं गरी।
मैलो सबै सफा गर्दै सबैतर्फ चल्यो हुरी।।82।।
बिचरा पान्थका लेखा भ्रामरीकै दशासरी।
लागीरहन्छ रस्ताभा दुःखदायी चिसो हुरी।।83।।
हावाको भुमरीभित्र धुलाको छ उही गति।
आफना कर्मका साथ जीवको हुन्छ जो गति।।84।।
माथीबाट झरे सारा पुराना पात बर्बरी।
शक्तिशून्य निरुद्योगी भाग्यका भक्त झैं गरी।।85।।
लागदा पश्चिमा हावा पुराना दलको स्थिति।
बदली वृक्षले केही देखाये सपने मति।।86।।
झुत्रा पात थिये अस्ति, झरे आज तिनी सब।
पालुवा पर्सि देखिन्छ, छैन केही असम्भव।।87।।
उच्च, निश्चल, निस्पक्ष, ठिङ्गा वृक्षहरू सबै।
देखिन्छन् भोगको तृष्णा त्यागेका अवधूत झैं।।88।।
मरेतुल्य बगैंचाको कुनाकानी अली अलि।
देखिये हृदयाऽऽनन्दी रसिला कुन्दका कलि।।89।।
कमायें जगतैलाई भनी शिशिर पागल।
खिस्स हाँस्यो कि देखाई दन्त झैं कुन्दकुड्मल?।।90।।
दाउरा पातका निम्ति वनभित्र पसीकन।
ग्रामीण रमणी थाले शालैज्यू गीत गाउन।।91।।
तुषाराले मरेतुल्य बनायेको वनै सब।
घन्क्यो घनक्क त्यै गीतप्राणसञ्चारले अब।।92।।
पह्लाये दुइचारोटा कलिला फूलका कलि।
कृत्यको तत्त्व जानेको विज्ञजस्तै अली अलि।।93।।
आरू र आलुचा आलूबखडा पुष्पभूषित।
मानू वसन्तका दिव्य दूत झैं छन् उपस्थित।।94।।
लागूजस्तो महाऽऽनन्दी फागुको रङ्गमा परी।
विलासीजनको वृन्द रमायेको छ बेसरी।।95।।
काट्यो जगतले जाडो धैर्यशस्त्र लिईकन।
रङ्गका निहुँले रक्त बहन्थ्यो नत्र यो किन?।।96।।
जडेको छ जथाभावी अवीर पुरमा सब।
लोकमा वीरकै हुन्छ प्रतिष्ठा, मान, गौरव।।97।।
वसन्ती रङ्गका वस्त्र पहिरीकन अङ्गमा।
क्या मजाले डुबेको छ दुनियाँ रसरङ्गमा।।98।।
यो हो श्रीकृष्णलीलाको रश्मि यौटा पुरातन।
प्रकाश जसको हामी लिंदै छौं अझ पावन।।99।।
पूर्णिमा तिथि हो आज पूर्ण भो शिशिरस्थिति।
भोलि अवश्य देखिन्छ वसन्त मधुराऽऽकृति।।100।।
सकल ऋतुविचार प्रेमका साथ हेरी
गुण जति लिनुहोला दोषलाई नटेरी।
भनि सकल गुणीका सामने भक्तिसाथ
अतिशय झुकि बिन्ती गर्छ यो लेखनाथ।।101।।