Nepali Readings / Bhanubhakta poems / Rāmagītā
Rama Gita (रामगीता)रामगीता
High Non-Dual Metaphysics and the Discourse to Lakshmana
| Work & Genre | Philosophical Dialogue & Metaphysical Exposition (Vedānta-Darśana) |
|---|---|
| Author & Date | Adikavi Bhanubhakta Acharya · Composed 1854 CE (1911 BS), translating and adapting the Uttarakanda of the Adhyātma Rāmāyaṇa |
| Classical Prosody | Śārdūlavikrīḍita and classical Sanskrit meters (29 verses of rigorous metaphysical discourse) |
| Metaphysical Foundation | Pure Advaita Vedanta: Rama expounding the ultimate non-duality of Atman and Brahman, the illusion of cosmic superimposition (Adhyāsa), and liberation through Knowledge (Jñāna) |
| Dramatic Framework | Lakshmana approaching Rama in spiritual crisis, beseeching instruction on how an individual soul can transcend the suffering of mortal embodiment |
| Historic Achievement | Proved that the emerging modern Nepali idiom possessed the conceptual depth and syntactic poise necessary to render the most profound metaphysical treatises of classical India. |
Translated and poetically adapted in 1854 CE (1911 BS) from the profound philosophical climax of the Adhyātma Rāmāyaṇa (Uttarakāṇḍa, Canto 5), Bhanubhakta Acharya's Rama Gita (Rāmagītā / रामगीता, "The Song of Rama") stands as the supreme philosophical achievement of early Nepali literature. Moving far beyond heroic chronicle or devotional narrative, this twenty-nine-verse treatise represents an uncompromising, pristine exposition of classical Advaita Vedanta, demonstrating that the Nepali vernacular could articulate the subtlest abstractions of non-dual consciousness with crystalline clarity.
The dramatic setting frames an intimate colloquy between Lord Rama and his beloved younger brother Lakshmana. Wearied by the sorrow of cosmic impermanence, Lakshmana bows in deep veneration, pleading for the supreme knowledge that unbinds the soul from the wheel of birth and death. In response, Rama delivers an uncompromising metaphysical masterclass: the phenomenal universe, the physical body, and the sensory ego are mere superimpositions (Adhyāsa) cast by cosmic illusion (Māyā) upon the immutable, self-luminous reality of pure consciousness (Brahman).
Analyzing the mahavakyas of the Upanishads—notably Tat Tvam Asi ("That Thou Art")—Rama demonstrates that ritual actions (Karma), while useful for mental purification, can never directly destroy cosmic ignorance (Avidyā), just as darkness cannot be dispelled by deeper darkness. Only the luminous dawn of direct Self-knowledge (Jñāna) annihilates false identification with the mortal frame. Through Bhanubhakta's metrical elegance, high Advaitic ontology was permanently woven into the intellectual fabric of Nepali civilization.
अद्वैत वेदान्तको शिखर र लक्ष्मण-संवाद
| काव्य-विधा | दार्शनिक वेदान्त-काव्य तथा अध्यात्म-संवाद (अद्वैत-दर्शन) |
|---|---|
| कवि तथा रचनाकाल | आदिकवि भानुभक्त आचार्य · वि.सं. १९११ (ई.सं. १८५४, 'अध्यात्म रामायण' को उत्तरकाण्डमा आधारित) |
| छन्द-योजना | शार्दूलविक्रीडित तथा अन्य शास्त्रीय छन्द (२९ श्लोकको गम्भीर दार्शनिक विवेचना) |
| दार्शनिक आधार | विशुद्ध अद्वैत वेदान्त: आत्मा र ब्रह्मको अभिन्नता, माया र अध्यासको विलोपन, तथा ज्ञान-मार्गबाट मोक्ष-प्राप्ति |
| नाटकीय परिवेश | संसारको नश्वरता र दुःखबाट मुक्ति पाउन भ्राता लक्ष्मणले श्रीरामसँग गरेको ब्रह्मज्ञानको प्रार्थना र श्रीरामको उपदेश |
| साहित्यिक उपलब्धि | नेपाली भाषा केवल वीररस वा लोककथाको मात्र नभई उच्च उपनिषद्कालीन दर्शन सम्प्रेषण गर्न पूर्ण रूपमा सक्षम छ भन्ने ऐतिहासिक प्रमाण। |
वि.सं. १९११ (ई.सं. १८५४) मा आदिकवि भानुभक्त आचार्यद्वारा 'अध्यात्म रामायण' को उत्तरकाण्डबाट भावानुवाद गरिएको 'रामगीता' प्रारम्भिक नेपाली वाङ्मयको सबैभन्दा उच्च दार्शनिक र बौद्धिक शिखर हो। रामायणको सामान्य आख्यानात्मक कथाभन्दा निकै माथि उठेर रचिएको यो २९ श्लोकको खण्डकाव्य विशुद्ध अद्वैत वेदान्ती दर्शनको यस्तो अद्भुत ग्रन्थ हो, जसले नेपाली भाषालाई उपनिषद्को गम्भीरतम चिन्तन सम्प्रेषण गर्ने परिपक्व सामर्थ्य प्रदान गर्यो।
यसको नाटकीय उठान भगवान् श्रीराम र भ्राता लक्ष्मणबीचको गम्भीर संवादबाट हुन्छ। संसारको नश्वरता र दुःखबाट थकित बनेका लक्ष्मणले हात जोडेर जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्त हुने साँचो ज्ञान के हो भनी सोधेपछि श्रीरामले ब्रह्मज्ञानको रहस्योद्घाटन गर्नुहुन्छ। श्रीरामले स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि यो दृश्य जगत्, स्थूल शरीर र अहङ्कार सबै 'माया' का खेल हुन्, र शुद्ध चैतन्यस्वरूप 'आत्मा' माथि अज्ञानवश संसारको आरोप (अध्यास) भएको हो।
उपनिषद्का महावाक्यहरूको मर्म केलाउँदै श्रीराम सम्झाउनुहुन्छ कि केवल कर्मकाण्डले अज्ञानलाई नाश गर्न सक्दैन, जसरी अन्धकारलाई अन्धकारले हटाउन सकिँदैन; अज्ञानलाई केवल आत्मज्ञानको ज्योतिले मात्र भस्म गर्न सक्छ। भानुभक्तको छन्दोबद्ध परिपक्वताले गर्दा यो जटिल वेदान्ती चिन्तन नेपाली भाषामा अत्यन्तै प्राञ्जल, संगीतमय र अविस्मरणीय बनेको छ।
The versesश्लोकहरू
The lines below are his. He died in 1868, and these verses were in print well before 1931, so the words are public. The spelling is the old printing. The sentences above are this shelf's.
The printing numbers these verses 121 to 149.
साथमा लक्ष्मणजी थिया प्रभुजि थ्यैं कुन् हो ठूलो विष् भनी ।
सोध्या लक्ष्मणले र सब्कहनु भो विस्तार् प्रभूले पनी ।।
व्रम्हास्वै विष हो भनी नृगजिको विस्तार् सुन्याथ्या जतै ।
बुझ्यो चित्त र फेरि लक्ष्मणजिले क्यै सोच्नालाग्या तसै ।।१२१।।
हे नाथ ! ज्ञान स्वरुप देहहरुका आत्मा अधीन् भै पनी ।
भूमार् हर्नुभयो अनेक तरहका यस् आकृतीका बनी ।।
लीला हो यित आत्मरुपि भगवान् भक्तै फकत जान्दछन् ।
यी लीला दया निमित्त हुन गो यस्तो पनी मान्दछन् ।।१२२।।
यस्ता मालिक ज्ञानि पाउ तलामा ख्वामित ! पर्याको म छू ।
संसाररुपी गंभीर् समुद्र सहजै कुन् पाउले तर्दछू ।।
सोही युक्ति बताइबक्सनुहवस् जुन पाठले यो तरी ।
पुग्न्याछू पछि घाममा सहजमा आनन्दको भोग् गरी ।।१२३।।
लक्ष्मणका यि वचन सुनेर रघुनाथ् मूखै हँसीलो गरी ।
आफ्ना भक्त ति भाइ लक्ष्मणजिका सम्पूर्ण सन्ताप हरी ।।
तत्व-ज्ञान पनी तहीं दिनुभयो जुन्लाइ वेद्ले पनी ।
भन्छन् लोक्हरुलाइ तर्न सजिलो साँघू छ येही भनी ।।१२४।।
यी वर्णाश्रमका क्रिया जति त छन् तिन्लाइ पैल्हे गरी ।
दश् इन्द्रीय र मन् जितेर गुरुका साम्ने अगाडी परी ।।
आत्मज्ञान मिलोस् भनेर गुरुको सेवा निरन्तर् गर्या ।
आत्मज्ञान पनि मिल्छ य्हि रितले संसार कतीले तर्या ।।१२५।।
फल इच्छा गरि कर्म गर्छ यदि ता फेर देह यस्तै लिई ।
त्यो फल् भोग् पनि गर्छ गर्छ अरु फेर कर्मै बहुत मन दिई ।
तेस्को फे पनि बन्छ देह करले येसै जगत्मा परी ।
यस्तै रितसित घुम्छ त्यो भुवनमा अत्यन्त चक्रे सरी ।।१२६।।
अज्ञानै छ घुमाउन्या सकलको शत्रु सरीको यहाँ ।
ज्ञानैले गरि नष्ट हुन्छ पनि सो लीनू यही मन् महाँ ।।
अज्ञानको र यि कर्मको छ कति फेर् तस्मात क्रियाले गरी ।
अज्ञान् नष्ट हुँदैन छैन अरु थोक् ऊपाय यै ज्ञान् सरी ।।१२७।।
अज्ञान् नष्ट हवस् नराग् नत छुटोस् अज्ञानका कर्मले ।
कर्मै गर्छ त घुम्छ यै जगतमा त्यै कर्मका धर्मले ।।
तस्मात् ज्ञान विचार गर्नु जनले ज्ञान्ले कती पार् भया ।
ज्ञान छाडीकन कर्मले जनहरु संसार पार् को गया ।।१२८।।
विद्यालाइ सहाय कर्म छ ठुलो भन्छन् यि वेद्ले पनी ।
तस्मात कर्म अवश्य मर्नु जनले साहाय होला भनी ।।
कै येसो पनि भन्दछन् त ति भनून् साहाय कोही रती ।
विद्यालाय त चाहिंदैन बुझ यो बिस्तारै बताऊँ कती ।।१२९।।
हुन्छन् कर्म त देह देहहरुमा पूरा अभीमान् भई ।
विद्या हुन्छ त जो छ तेहि अभिमान् देहाविमाको गई ।।
विद्याको र यि कर्मको त छ विरोध् साहाय हुन्थ्यो कहाँ ।
विद्यै एक् छ समर्ग मुक्ति दिनमा यै जान्न् सब्ले यहाँ ।।१३०।।
बाजीका श्रुति तैत्तिरीय कहिन्या श्रूतिहरुले पनी ।
भन्छन् येहि कुरा सहाय अरुको खोज्दैन विद्या भनी ।।
तर्मात् कर्म विरोधि जानि जनले सब् कर्म छाडी दनू ।
विद्यै मात्र ठुलो बुझेर यसमा यो मन् लगाई लिनू ।।१३१।।
जो यो तत्वमसी छ वाक्य यसको वाक्यार्थ जानी लिनू ।
यस्मा तीन् पद् छन् ति तीन पद्का तात्पर्यमा मन दिनू ।।
तत्का अर्थ परात्म हुन् ति पदमा त्वँ भन्नु जीवात्मा हो ।
यिन्को ऐक्य बुझाउन्या असि छ पद् रात् दिन् विचार् गर्नु यो ।।१३२।।
मायाले त बन्यो शरीर सक्यो आखिर् छ मर्न्या पनी ।
देख्नू पञ्च महाभुतै छ सबमा यस्ता प्रकारको बनी ।।
संसारको सुख दुःख साधन स्वरुप देखिन्छ जो देह यो ।
स्थूलोपाधि भनी कहिन्छ सबले यो नाम् यसैको त हो ।।१३३।।
दस् इन्द्रीय र मन् अपञ्चिकृत भुत यो सोह्र जम्मा छ जे ।
स्थूलोपाधि भनी कहिन्छ सबको मूल भोग साधन् छ यो ।।
येसै स्थूल उपाधि भित्र छ सदा यिन्को वियोग् भो जसै ।
स्थूलोपाधि गलेर जान्छ सबको टिक्तैन पक् क्षण् कसै ।।१३४।।
जीव्ता मुक्त छ शुद्ध निर्मल फटिक् जस्तो उपाधी गरी ।
सो निर्मल् पनि हुन्छ सङ्ग गुणले उस्तै उपाधी सरी ।।
यी नै दुइ उपाधि देखि बुझि खुप होला फरक जीव् जसै ।
तस्तै मुक्त हुन्याछ छैन नहिंता अर्को उपायै कसै ।।१३५।।
राताका सँगमा रह्या स्फटिक ठिक् देखिन्छ रातै सरी ।
तस्तै अट्टम पनी उपाधिसँग भै हुन्छन् उपाधी सरी ।।
आत्मामा छ उपाधि केहि न फटिक्मा क्यै छ रातो कसै ।
झुट्टै मात्र छ त्यो झलक् यदि विचार खुप् राख्नु जत्ता ततै ।।१३६।।
जाग्त् स्वप्न सुषुप्ति वृत्ति तिन छन् यस् बुद्धिका यी पनि ।
झुट्टै देखि लिइन्छ नित्य सुखरुप यस् ब्रम्ह रुपमा भनी ।।
जानी वृत्ति निरोध् गरेर जनले यो आत्म जालीलिनू ।
आत्माभित्र उपाधिलाइ त झुटा जानेर छाडीदिनू ।।१३७।।
आत्प्ता हो सुख रुप दुःख रुपको संसार् छ उस्मा कहाँ ।
अज्ञान्ले गरि मात्र सत्य रुपले झल्कन्छ आत्मामहाँ ।।
ज्ञानले लीन् पनि हुन्छ डोरिकन साँप् बुझ्नू छ जस्तो फकत् ।
तस्तै ईश्वरमा अनेक् तरहको देखिन्छ यस्तो जगत् ।।१३८।।
अध्यास् हुन्छ चिदात्ममा यि सवको जो छन् अहङ्कारका ।
इच्छादी पनि बुद्धि धर्म बुझनू छैनन् कुनै सारका ।।
आत्मा साक्षि छ यो पृथक यी सबमा सब्मा घुस्याको पनी ।
जस्तै घुस्तछ अग्नी लोहहरुमा त्रस्त प्रकार्को बनी ।।१३९।।
यै आत्मा-कन चिन्न पर्छ गुरुका वेद्का वचन्ले गरी ।
आत्मालाइ चिन्ह्यो भन्या बुझिलिनू त्यो मुक्त भो त्यस् घरी ।।
तस्मात् आत्म विचार गर्नु जनले यस् रुपका हुन् भनी ।
अज्ञान् नष्ट गराउनाकन अवर छैनन् उपायै पनी ।।१४०।।
आत्मा यस् रितले चिह्रिन्छ पहिले एकान्तमा गै बसोस् ।
दश् इन्द्रीय जितेर मन् पनि जिती आत्मै विचार्मा परोस् ।।
जानोस् जो छ जगत् प्रकाश सकल यो हो आत्मसत्ता भनी ।
यही तत्व बुझी त पूर्ण रुपको होइन्छ आफू पनी ।।१४१।।
ओङ्कार् वाचक हो सबै जगतको अज्ञान् अवस्था महाँ ।
ज्ञानोत्तर् हुन सक्छ वाचक कहाँ लीन् हुन्छ आत्मैमहाँ ।।
आत्मामा जब लीन् भया अ उ म तीन् विश्र्वादि साक्षीसहित् ।
आत्मै मात्र रहन्छ त्यस् बखतमा निर्मल उपाधी-रहित् ।।१४२।।
सोही आत्म म हूँ भनी दृढ भयो ज्ञानका विचार्ले जसै ।
जीवन्मुक्त भनी कहिन्छ जब त्यो पर्दैन ताप्मा कसै ।।
सब् इन्द्रीय शमन् गरेर बलवान् कामादिको नाश् गरी ।
अभ्यास् गर्नु समाधिमा त सहजै देखिन्छ सामूने हरी ।।१४३।।
येहि पूर्ण अनन्त आत्मरुपको ध्यान नित्य गर्दै रहोस् ।
जो प्रारम्भ छ सो बुझेर बलियो यी दुःख सुख् सब् सहोस् ।।
येही रीत्सित दिन् बिताउँछ भन्या यो देह छुट्ला जसै ।
संसार्का सब दुःख छाडिकन त्यो लीन् हुन्छ मैमा तसै ।।१४४।।
आदीमा न त अन्त्यमा न बिचमा यो देहधारी धनी ।
पूर्णानन्द हुँदैन जान्न् सबले यो सत्य बात् हो भनी ।।
तस्मात यो विधि छोडि गर्नु जनले आत्मै विचा खुप् गरी ।
त्यो मैमा मिलि जान्छ जल् जलधिमा पौंचेर मील्यासरी ।।१४५।।
आत्मै मात्र छ सत्य यो सब जगत झूटै छ झूटो पनी ।
डोरी र्प बुझ्या सरी बिबुझमा देखिन्छ साँचो भनी ।।
जान्नू जानिइएन यो भनि भन्या मेरा चरण्मा परी ।
सेवा गर्नु र जान्दछन् नतरता टदन कस्तै गरी ।।१४६।।
वेद्को सार रहस्य यो सब कहाँ जो यो विचार गर्दछन् ।
कोटी जन्म सहस्रका सकल पाप् तिन्का सहज् टर्दछन् ।।
तस्मात् भाइ ! विचार यो सब जगत् झूटो चटक् झैं भनी ।
मैमा भक्ति सदा लगायर रहू आनन्दरुपी बनी ।।१४७।।
मेरो येहि सगुण् स्वरुप्कन खुशी मानी भजन् वा गरुन् ।
वा निर्गुण् परिपूर्ण आत्म रुपमा लगेर यो भन् भरुन् ।।
ती दूवै मइतुल्य हुन् ति मइ मइ हुन् ती मै सरीका बनी ।
गर्छन् सब् भुवनै पवित्र तिनले कुल्ची दिंदामा पनी ।।१४८।।
श्रद्धा भक्ति रहोस् गुरुचरणमा मेरा वचन्मा पनी ।
यस्लाई श्रुति-सार् बुझीकन पढोस् मूल तत्व यै हो भनी ।।
यस्ता रीतसित यो पढयो पनि भन्या अज्ञानको नाश् गरी ।
मेरै रुप् बनि जान्छ सहजै संसार सागर तरी ।।१४९।।