Nepali Readings / Lekhnath Paudyal / Pinjada ko Suga
Pinjada ko Suga (पिँजडाको सुगा)पिँजडाको सुगा
Allegory of Captivity and Spiritual Flight
| Work & Genre | Allegorical Khandakavya (Allegory of the Caged Soul & Oppressed Citizen) |
|---|---|
| Poet & Date | Kaviraj Lekhnath Paudyal · Composed and published 1917 CE (1974 BS) |
| Classical Prosody | Śārdūlavikrīḍita Meter (19-syllable classical Sanskrit meter renowned for gravity and pathos) |
| Metaphysical Layer | The pure, transcendent soul (Jīva) entrapped within the sensory confinement of mortal flesh and worldly illusion (Māyā) |
| Vocational Layer | The acute personal degradation of a court poet coerced into manufacturing flattering verses for capricious aristocratic masters |
| Political Layer | A veiled yet devastating indictment of the autocratic Rana oligarchy, which reduced the entire citizenry of Nepal into a silenced, captive population |
Published in 1917 CE (1974 BS), Lekhnath Paudyal's Pinjada ko Suga (Piñjaḍāko Sugā / पिँजडाको सुगा, "The Parrot in the Cage") stands as one of the supreme allegorical masterworks of modern Nepali poetry, revered both as a foundational classic of schoolhouse recitation and as the earliest veiled literary indictment of autocratic Rana rule. Composed in the stately, nineteen-syllable Śārdūlavikrīḍita meter, the poem articulates the agonized monologue of an ensnared parrot that reminisces upon the untamed liberty of mountain forests while enduring the humiliation of captivity, deprived of cold springs and wild fruits, and coerced into mechanically reciting sacred phrases to divert its heedless captors.
Beneath its vivid pastoral surface, Paudyal constructs a complex, multi-tiered allegory that functions simultaneously across spiritual, vocational, and political dimensions. On a metaphysical plane rooted in Advaita Vedanta, the caged bird personifies the pure, transcendent soul (Jīva) entrapped within the sensory confinement of mortal flesh and worldly illusion (Māyā). Concurrently, the text reflects Paudyal's own acute humiliation as a dependent domestic tutor and poet in the palaces of Rana grandees, obligated to coin sycophantic verses for capricious masters. On the collective civic level, the cage mirrors the entire nation of Nepal under the iron grip of the Rana dictatorship, which demanded submissive obedience while denying fundamental human dignities.
As harsh voices jeer at the captive bird—dismissing its natural yearnings as foolish restlessness while a third interlocutor admonishes it to earn its meager sustenance by flattering speech—the poem culminates in a devastating prayer of universal compassion: a passionate supplication to the Creator that no sentient parrot ever again be born into existence so long as a single human tyrant walks upon the earth.
| काव्य-विधा | रूपकात्मक खण्डकाव्य (पिँजडाबद्ध आत्मा र शासित नागरिकको महा-प्रतीक) |
|---|---|
| कवि तथा रचनाकाल | कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्याल · वि.सं. १९७४ (ई.सं. १९१७) |
| छन्द-योजना | शार्दूलविक्रीडित छन्द (१९ अक्षरको गम्भीर तथा करुण शास्त्रीय छन्द) |
| दार्शनिक पक्ष | संसार र देहको नश्वर पिँजडाभित्र बन्दी बनेको जीवात्माको मुक्ति-आकांक्षा |
| पेसागत पीडा | राणा दरबारमा आश्रित रहँदा स्वाभिमानी कविले भोग्नुपरेको चाकरी र विवशताको अभिव्यक्ति |
| राजनीतिक चेतना | जहानियाँ राणा हुकुमी शासनविरुद्ध आधुनिक नेपाली साहित्यको पहिलो सङ्केतात्मक विद्रोह |
वि.सं. १९७४ (ई.सं. १९१७) मा रचित कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालको 'पिँजडाको सुगा' आधुनिक नेपाली साहित्यको सबैभन्दा गहिरो, लोकप्रिय र ऐतिहासिक रूपकात्मक खण्डकाव्य हो। उन्नाइस अक्षरको ओजस्वी तथा करुण 'शार्दूलविक्रीडित' छन्दमा उनिएको यो काव्य केवल पिँजडाभित्र छटपटाइरहेको एउटा सुगाको विलाप मात्र नभई जहानियाँ राणा शासनको निरङ्कुश हुकुमतविरुद्ध आधुनिक नेपाली कविताले गरेको पहिलो दार्शनिक तथा राजनीतिक विद्रोह हो।
यस कविताले तीन तहमा युगिन यथार्थलाई उद्घाटित गर्दछ: पहिलो, अद्वैत वेदान्ती दर्शनअनुसार संसार र देहको बन्धनमा फसेको जीवात्माको मुक्ति-आकांक्षा; दोस्रो, दरबारिया मालिकहरूको खटनपटन र चाकरीमा बाँधिएका स्वाभिमानी कविको आफ्नै पेसागत पीडा; र तेस्रो, जहाँ सम्पूर्ण मुलुक नै जहानियाँ राणा शासनको पिँजडा बनेको थियो र जनतालाई केवल सत्ताको स्तुतिगान गाउन बाध्य पारिएको थियो।
'मानिस एक जना बाँकी रहुन्जेल सुगाको जन्म कहिल्यै नहोस्' भन्ने अन्तिम मार्मिक पुकारले यो कवितालाई केवल चराको व्यथाबाट उठाएर स्वतन्त्रता, न्याय र मानवीय आत्मसम्मानको सार्वकालिक महाकाव्यिक उद्घोषमा रूपान्तरण गरिदिएको छ।
The versesश्लोकहरू
The lines below are his. He died in 1966. Nepal's term of fifty years after the year of death ended in 2016, so the words are public. The spelling follows the collected printing. The sentences above are this shelf's. There are twenty-three stanzas. A note in that printing says the poem was also set in a Nepali (नेपाली) third reader.
तलका पङ्क्ति उहाँका हुन्। उहाँ ई.सं. १९६६ मा बित्नुभयो। मृत्युको वर्षपछि पचास वर्षको म्याद ई.सं. २०१६ मा सकियो। शब्द सार्वजनिक हुन्। लेखाइ सङ्ग्रहको छपाइको हो। माथिका वाक्य यस तहका हुन्। श्लोक तेईस छन्। त्यो छपाइको टिपोटले कविता नेपाली तेस्रो किताबमा पनि बसेको थियो भन्छ।
बालक बबुरो द्विज शुकनामा
हूँ, म परेको छू पिँजरामा ।
मकन हरे ! शिव ! शान्ति र चैन
सपनाबिच पनि रतिभर छैन ।
मेरा बान्धव बाबु र आमा
बस्छन् वनका एक कुनामा ।
कोसित पोखूँ मनको ताप
गरदै पिँजराबाट विलाप ॥
आँसु बगाई कहिले रुन्छु
कहिले मुर्दा-तुल्य म हुन्छु ।
कहिले पागल सरि उफ्रन्छु
केवल वनका सुख सम्झन्छु ॥
फलफुल खाई नित्य रमाई
वनमा फिरने बिचरालाई ।
विधिले पार्यो पिँजरा-भित्र
कर्म हरे ! शिव ! हुन्छ विचित्र ।
कति फिरदो हूँ कति उड्दो हूँ
कति कति देशान्तर डुल्दो हूँ ।
दैव ! हरे ! किन बालकलाई
बन्धन पार्यौ व्यर्थ भुलाई ॥
शीतल पानी कुञ्ज-निवास
भोजन मीठो फलको खास ।
त्यो सब हुनगो आज विनाश
बाँकि छ एकै मनको त्रास ॥
हरियो वनको शीतल छाया
बान्धवसँगको मोह र माया ।
डुलनू फिरनू फलफुल खाई
सपनामय भो हाय ! मलाई ।
वृद्ध महातुर बाबा जननी
आँसु खसाली दीन बनी ।
नित्य रुँदा हुन् हाय ! ! विधाता !
तोडिदियौ किन त्यो दृढनाता ?
वरिपरि वैरीहरु छन् सारा
छैन कतैतिर कोहि सहारा ।
के गरुँ ! कसरी उम्की-जाऊँ ?
कोसित मनको दर्द बिसाऊँ ?
यो सब गगनैभरमा खास
जसका हुन्थे भोग-विलास ।
उसको अब हा ! ! जीवन-पात्र
केवल सानू पिँजरा मात्र ॥
पिँजरा फोरूँ भनिकन चुच्चो
बलसँग धसदा भो सब बुच्चो ।
बेसरि कुँजिए पक्ष र पाउ
कसरी अब हा ! ! काल बिताऊँ ॥
कहिले ठण्डी कहिले धूप
कहिले बकबक, कहिले चूप ।
बालकहरुको मनअनुसार
हुन्छ निरन्तर भाग्य-विचार ॥
भाग्य-तमासा जब सम्झन्छु
अनि पछि सिल्ली-तुल्य म हुन्छु ।
आँसु बहन्छन् छाति चिरिन्छ
चित्त निरन्तर रोइरहन्छ ॥
उठ्दछ मनमा घोर तरङ्ग
सबतिर हेरी हुन्छु भरङ्ग ।
प्राण नजाने काल नआई
के गरि कसरी बाँचूँ हाइ ! !
खानु छ खाली तौली धान
त्यो पनि आधा पेट छ जान ।
हेर्दछु भाँडो पानी छैन
भोगिरहेछु यस्तै चैन ॥
शुष्क छ घाँटी, बन्धन चर्को
बोलनुपरने झर्को अर्को ।
बोली नबोलूँ लट्ठि उजाई
हुन्छ तयारी पीटनलाई ॥
यौटा भन्दछ यो हो पाजी
अर्को भन्दछ यो छ बिराजी ।
भन्दछ तेस्रो आत्माराम !
पढो पढो जी, राखो नाम !॥
यो कस्तो हो ? कसरी आयो ?
बसिकन पिँजराबिच के खायो !
यो सब बुझने कोही छैन
हाय ! ! यसैले मन रहँदैन ॥॥
जीवन अर्पी बन्धन-भित्र
बोलनुपर्ने बोलि विचित्र ।
तैपनि चारा आधा मात्र
दैव ! रहेछौ करुणा-पात्र ॥
दैव ! दिएथ्यौ तिमिले एक
बोलन सक्ने शक्ति विवेक ।
पाइरहेँछु तेसै-द्वारा
बन्धन, गाली, धम्की सारा ॥
मकन दिलाई सङ्कट जेल
मानिस गरने कौतुक खेल ।
यो कस्तो हो पापाऽऽचार ! !
दीन-दयालु ! लाऊ पार ॥
गुणको वैरी मानुष-जाति
शुष्क गराई गुणिको छाती ।
प्राण-पखेरू नलिए-सम्म ॥
खुश किन हुन्थ्यो, हाय ! अचम्म ॥
पृथ्वीतलमा यौटासम्म
मानिस बाँकी रहँदा-सम्म ।
नाथ ! सुगाको जन्म नहोस
बल्ल मलाई आयो होस ॥