Upadeśasāhasrī / 14. Svapnasmṛti (स्वप्नस्मृति)

14. Svapnasmṛti (स्वप्नस्मृति)

Summary

Prakaraṇa (प्रकरण) 14 is dream and memory. What appears in dream, and what memory keeps, are used as evidence that a seen thing need not be present as an outer object. The verses do not turn the waking world into a dream by a metaphor pasted on from outside.

नेपालीमा

प्रकरण १४ स्वप्न र स्मृति हो। स्वप्नमा देखिने र स्मृतिले राखेको कुरालाई यसको प्रमाण मानिन्छ, कि देखिएको वस्तु बाहिरको वस्तुझैँ उपस्थित नहुन पनि सक्छ। श्लोकहरूले जागृत संसारलाई बाहिरबाट टाँसिएको उपमाद्वारा स्वप्न बनाउँदैनन्।

Dream and memory.

50 of 50 lines in this chapter are written out word by word. From prakaraṇa (प्रकरण) 4, only the second half of each verse is shown.

चौथो प्रकरणदेखि हरेक श्लोकको दोस्रो आधा मात्र देखाइएको छ।

Line
14.1पुरा नूनं तदाकरा धीर् दृष्टेत्यनुमीयते
purā nūnaṃ tadākarā dhīr dṛṣṭety anumīyate
Of old, nūna (नून), tadākara (तदाकर), dhīr (धीर्), seen thus, is inferred.
14.2जाग्रद्दृश्यात् तथा देहाद् द्रष्टृत्वादन्य एव सः
jāgraddṛśyāt tathā dehād draṣṭṛtvād anya eva saḥ
Because of jāgraddṛśya (जाग्रद्दृश्य), so, in that way, because of a body, because of a compound: the seer, and the state of being that, other just.
14.3रूपादीन् व्याप्नुवच् चित्तं तन्निभं दृश्यते ध्रुवम्
rūpādīn vyāpnuvac cittaṃ tannibhaṃ dṛśyate dhruvam
rūpādīn (रूपादीन्), vyāpnuvac (व्याप्नुवच्), some, at all, him, that, tannibha (तन्निभ), is seen, steady.
14.4सर्वार्थव्यञ्जकत्वाद् धीरर्थाकरा प्रदृश्यते
sarvārthavyañjakatvād dhīr arthākarā pradṛśyate
Because of a compound: all, a thing, a meaning, vyañja (व्यञ्ज), and katva (कत्व), dhīr (धीर्), arthākara (अर्थाकर), in pradṛśyata (प्रदृश्यत).
14.5न चेत् स्वप्ने कथं पश्येत् स्मरतो वाकृतिः कुतः
na cet svapne kathaṃ paśyet smarato vākṛtiḥ kutaḥ
If you say that not, then in dream, how, paśyet (पश्येत्), smarata (स्मरत), a compound: or, and made, done, from where, how.
14.6द्रष्टृत्वं च दृशेस् तद्वद् व्याप्तिः स्याद् धिय उद्भवे
draṣṭṛtvaṃ ca dṛśes tadvad vyāptiḥ syād dhiya udbhave
A compound: the seer, and the state of being that and, of seeing, like that. tadvat before a voiced sound, a pervasion, it would be. syāt (स्यात्).
14.7मया यस्मात् प्रकाश्यन्ते सर्वस्यात्मा ततो ह्यहम्
mayā yasmāt prakāśyante sarvasyātmā tato hy aham
By means of by me, because of from which, because, in prakāśyanta (प्रकाश्यन्त), of of all, the self, from that. tataḥ (ततः) before a voiced sound. I.
14.8जाग्रत्येवं यतो दृष्टा द्रष्टा तस्मात् ततोऽन्यथा
jāgraty evaṃ yato dṛṣṭā draṣṭā tasmāt tato 'nyathā
jāgraty (जाग्रत्य्) thus, from which, because, seen, the seer, because of from that, from that. tataḥ (ततः) before a voiced sound, anyatha (अन्यथ).
14.9हानोपादानकर्तात्मा न त्याज्यो न च गृह्यते
hānopādānakartātmā na tyājyo na ca gṛhyate
A compound: abandonment, the material, and kartātma (कर्तात्म), not to be left, not and, is taken.
14.10बाह्यमाभ्यन्तरं चान्यत् कथं हेयं प्रकल्प्यते
bāhyam ābhyantaraṃ cānyat kathaṃ heyaṃ prakalpyate
bāhya (बाह्य), ābhyantara (आभ्यन्तर) and, another, how, heya (हेय), in prakalpyata (प्रकल्प्यत).
14.11स चेद् ब्रह्मविदात्मेष्टो यतेतातः परं कथम्
sa ced brahmavidātmeṣṭo yatetātaḥ paraṃ katham
If you say that he, that. saḥ (सः) before a consonant, then brahmavidātmeṣṭa (ब्रह्मविदात्मेष्ट), yatetāta (यतेतात), the highest, only, how.
14.12कार्यवान् स्यां कथं चाहं विमृशेदेवमञ्जसा
kāryavān syāṃ kathaṃ cāhaṃ vimṛśed evam añjasā
A compound: an effect, or, and not, syāṃ (स्यां), how and, I, vimṛśed (विमृशेद्) thus, añjasa (अञ्जस).
14.13आत्मज्ञश् चेत् तथा कार्यं कर्तुमन्यदिहेच्छति
ātmajñaś cet tathā kāryaṃ kartum anyad ihecchati
If you say that ātmajñaś (आत्मज्ञश्), then so, in that way, an effect, karta (कर्त), another. anyat before a voiced sound, in ihecchata (इहेच्छत).
14.14न मोक्षार्हः स विज्ञेयो वान्तोऽसौ ब्रह्मणा ध्रुवम्
na mokṣārhaḥ sa vijñeyo vānto 'sau brahmaṇā dhruvam
Not mokṣārha (मोक्षार्ह), he, that. saḥ (सः) before a consonant, vijñeya (विज्ञेय), vānta (वान्त), that one, brahmaṇa (ब्रह्मण), steady.
14.15प्राणज्ञस्यापि न स्यातां कुतो ब्रह्मविदोऽद्वये
prāṇajñasyāpi na syātāṃ kuto brahmavido 'dvaye
In prāṇajñasyāpa (प्राणज्ञस्याप), not of it would be, from where. kutaḥ (कुतः) before a voiced sound, brahmavida (ब्रह्मविद), in without a second.
14.16मनोऽपि स्मरतीत्येतज् ज्ञानमज्ञानहेतुजम्
mano 'pi smaratīty etaj jñānam ajñānahetujam
mana (मन) even, smaratīty (स्मरतीत्य्), etaj (एतज्), knowing, a compound: not-knowing, and hetuja (हेतुज).
14.17अपोढे विद्यया तस्मिन् रज्ज्वां सर्प इवाद्वयः
apoḍhe vidyayā tasmin rajjvāṃ sarpa ivādvayaḥ
In apoḍha (अपोढ), vidyaya (विद्यय), in in that, of rajjva (रज्ज्व), sarpa (सर्प), a compound: as if, like, and without a second.
14.18ममाहं चेति यो भावस् तस्मिन् कस्य कुतो भवेत्
mamāhaṃ ceti yo bhāvas tasmin kasya kuto bhavet
Of of me, I and thus, who, which. yaḥ (यः) before a voiced sound, a being, a state, in in that, of of whom, from where. kutaḥ (कुतः) before a voiced.
14.19आत्मैकत्वे ह्यसौ नास्ति बीजभावे कुतः फलम्
ātmaikatve hy asau nāsti bījabhāve kutaḥ phalam
In ātmaikatva (आत्मैकत्व). That one, is not, in a compound: a seed, and a state, from where, how, the fruit.
14.20द्रष्ट्राद्यन्यन् न तद् यस्मात् तस्माद् द्रष्टाहमक्षरम्
draṣṭrādyanyan na tad yasmāt tasmād draṣṭāham akṣaram
A compound: the seer, the beginning, and the rest, other, and not, not that, because of from which, because, therefore. tasmāt (तस्मात्) before a.
14.21सर्वमक्षरमेवातः सर्वस्यात्माक्षरं त्वहम्
sarvam akṣaram evātaḥ sarvasyātmākṣaraṃ tv aham
All, a syllable just, therefore, from this, a compound: all, it would be, and mākṣara (माक्षर), the state of being that, I.
14.22निर्ममं निरहंकारं यः पश्यति स पश्यति
nirmamaṃ nirahaṃkāraṃ yaḥ paśyati sa paśyati
nirmama (निर्मम), nirahaṃkāra (निरहंकार), who, which, sees, he, that. saḥ (सः) before a consonant, sees.
14.23आत्मनीति यदि ज्ञातमाध्वं स्वस्थाः किमीहितैः
ātmanīti yadi jñātam ādhvaṃ svasthāḥ kim īhitaiḥ
In in the self thus, if, known, ādhva (आध्व), a compound: one's own, and standing, what, by means of īhita (ईहित).
14.24वेत्त्यनात्मज्ञ एवासौ योऽन्यथाज्ञः स आत्मवित्
vetty anātmajña evāsau yo 'nyathājñaḥ sa ātmavit
vetty (वेत्त्य्), anātmajña (अनात्मज्ञ) just, that one, who, which. yaḥ (यः) before a voiced sound, a compound: other, and thājña (थाज्ञ), he, that. saḥ (सः) before a.
14.25तथाकर्तुरविज्ञानात् फलकर्मात्मतात्मनः
tathākartur avijñānāt phalakarmātmatātmanaḥ
A compound: so, and karta (कर्त), because of avijñāna (अविज्ञान), a compound: a fruit, karmā (कर्मा), tmatā (त्मता), and tmana (त्मन).
14.26तासामात्मस्वरूपत्वादतः प्रत्यक्षतात्मनः
tāsām ātmasvarūpatvād ataḥ pratyakṣatātmanaḥ
Of tāsa (तास), a compound: ātma (आत्म), own form, and tvāda (त्वाद), therefore, from this, a compound: direct, the state of being that, and the self.
14.27तस्यात्मज्ञस्य शोच्यः स्युः सब्रह्मेन्द्रा अपीश्वराः
tasyātmajñasya śocyaḥ syuḥ sabrahmendrā apīśvarāḥ
Of tasyātmajña (तस्यात्मज्ञ), śocya (शोच्य), they would be, sabrahmendra (सब्रह्मेन्द्र), apīśvara (अपीश्वर).
14.28तृष्णा चेत् सर्वतश् छिन्ना सर्वदैन्योद्भवाशुभा
tṛṣṇā cet sarvataś chinnā sarvadainyodbhavāśubhā
If you say that tṛṣṇa (तृष्ण), then a compound: all, and taśa (तश), chinna (छिन्न), a compound: all, dainyo (दैन्यो), dbha (द्भ), and vāśubha (वाशुभ).
14.29अर्थशून्ये यदा यस्य स आत्मज्ञो भवेत् तदा
arthaśūnye yadā yasya sa ātmajño bhavet tadā
In a compound: a thing, a meaning, and empty, when, of of whom, whose, he, that. saḥ (सः) before a consonant, ātmajña (आत्मज्ञ), would be, then.
14.30यस्य चेदात्मनो ज्ञाता तस्य कार्यं कथं भवेत्
yasya ced ātmano jñātā tasya kāryaṃ kathaṃ bhavet
If you say that of of whom, whose, then of of the self, from the self, known, of of that, his, an effect, how, would be.
14.31उत्पन्नात्मधियो ब्रूत किमन्यत् कार्यमिष्यते
utpannātmadhiyo brūta kim anyat kāryam iṣyate
utpannātmadhiya (उत्पन्नात्मधिय), brūta (ब्रूत), what, another, an effect, is accepted.
14.32पश्यन्निच्छत्यसौ नूनं शीतीकर्तुं विभावसुम्
paśyann icchaty asau nūnaṃ śītīkartuṃ vibhāvasum
paśyann (पश्यन्न्), icchaty (इच्छत्य्), that one, nūna (नून), śītīkarta (शीतीकर्त), vibhāvasa (विभावस).
14.33ध्यायतीवेति चोक्तो हि शुद्धो मुक्तः स्वतो हि सः
dhyāyatīveti cokto hi śuddho muktaḥ svato hi saḥ
In dhyāyatīveta (ध्यायतीवेत) and, said. Clean, pure, one who is released, from itself, he, that.
14.34व्योमवद् व्यापिनो ह्यस्य कथं कार्यं भवेन् मम
vyomavad vyāpino hy asya kathaṃ kāryaṃ bhaven mama
A compound: the sky, and vada (वद), vyāpina (व्यापिन). Of of this, how, an effect, bhaven (भवेन्), of of me.
14.35ब्रह्मणो मे विशुद्धस्य शोध्यं चान्यद् विपाप्मनः
brahmaṇo me viśuddhasya śodhyaṃ cānyad vipāpmanaḥ
brahmaṇa (ब्रह्मण), of me, of viśuddha (विशुद्ध), śodhya (शोध्य) and, another. anyat before a voiced sound, vipāpmana (विपाप्मन).
14.36नोर्ध्वं नाधस् तिरो वापि निष्कलस्यागुणत्वतः
nordhvaṃ nādhas tiro vāpi niṣkalasyāguṇatvataḥ
Not urdhva (उर्ध्व), nādhas (नाध), tira (तिर) or even, a compound: niṣka (निष्क), lasyā (लस्या), a quality, and tvata (त्वत).
14.37कथं कार्यं ममैवाद्य नित्यमुक्तस्य शिष्यते
kathaṃ kāryaṃ mamaivādya nityamuktasya śiṣyate
How, an effect, mamaivādya (ममैवाद्य), of a compound: eternal, and one who is released, in śiṣyata (शिष्यत).
14.38अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इति सत्यं श्रुतेर् वचः
aprāṇo hy amanāḥ śubhra iti satyaṃ śruter vacaḥ
Without breath. amana (अमन), clear thus, truth, because of because of scripture, of scripture, a saying.
14.39आत्मनो नैव कालादेरपेक्षा ध्यायतः सदा
ātmano naiva kālāder apekṣā dhyāyataḥ sadā
Of of the self, from the self, not just, kālāder (कालादेर्), a need, meditating, always.
14.40व्रजेत् तन् मानसं तीर्थं यस्मिन् स्नात्वामृतो भवेत्
vrajet tan mānasaṃ tīrthaṃ yasmin snātvāmṛto bhavet
Would go, that. tat before n, mental, a ford, a teaching, in in which, snātvāmṛta (स्नात्वामृत), would be.
14.41परेण दृश्यास् तु यथा रसादयस् तथैव दृश्यत्वत एव दैहिकाः
pareṇa dṛśyās tu yathā rasādayas tathaiva dṛśyatvata eva daihikāḥ
By means of by the later one, by another, dṛśyās (दृश्यास्) but, as, rasādayas (रसादय), so, in that way just, a compound: seeing, and atvata (अत्वत) just.
14.42दृश्यत्वयोगाच् च परस्परेण ते न दृश्यतां यान्ति ततः परो भवेत्
dṛśyatvayogāc ca paraspareṇa te na dṛśyatāṃ yānti tataḥ paro bhavet
Because of a compound: seeing, atva (अत्व), and a joining and, by means of a compound: another, the higher, and spara (स्पर), they, those, not a.
14.43चितिस्वरूपेण समन्ततोऽर्कवत् प्रकाश्यमानासिततात्मनो ह्यतः
citisvarūpeṇa samantato 'rkavat prakāśyamānāsitatātmano hy ataḥ
By means of a compound: awareness, and own form, a compound: an equalizing, a rejoinder that turns an example back, and ntata (न्तत).
14.44अतो न तस्मादपरोऽस्ति वेदिता परोऽपि तस्मादत एक ईश्वरः
ato na tasmād aparo 'sti veditā paro 'pi tasmād ata eka īśvaraḥ
Therefore. ataḥ (अतः) before a voiced sound, not therefore. tasmāt (तस्मात्) before a voiced sound, apara (अपर), is, vedita (वेदित), another, the higher even.
14.45परश् च सिद्धो ह्यविशुद्धिकर्मतः सुनिर्मलः सर्वगतोऽसितोऽद्वयः
paraś ca siddho hy aviśuddhikarmataḥ sunirmalaḥ sarvagato 'sito 'dvayaḥ
The other, the higher and, established. A compound: aviśu (अविशु), ddhi (द्धि), action, and taḥa (तःअ), sunirmala (सुनिर्मल), a compound: all, and gone, asita (असित).
14.46अशुद्ध्यचिद्रूपविकारदोषता मतेर् यथा वारयितुं न पार्यते
aśuddhyacidrūpavikāradoṣatā mater yathā vārayituṃ na pāryate
A compound: aśuddhya (अशुद्ध्य), cidrūpa (चिद्रूप), a transformation, and doṣata (दोषत), of a thought, as, vārayita (वारयित), not in pāryata (पार्यत).
14.47समस्तभूतेषु सदैव तेष्वयं समः सदात्मा ह्यजरोऽमरोऽभयः
samastabhūteṣu sadaiva teṣv ayaṃ samaḥ sadātmā hy ajaro 'maro 'bhayaḥ
In a compound: samasta (समस्त), and an element, always just, in in them. teṣu (तेषु) before a vowel, this, an equalizing, a rejoinder that turns an.
14.48अविद्यया ह्यात्मनि मूढदृष्टिभिरपोह्य नेतीत्यवशेषितो दृशिः
avidyayā hy ātmani mūḍhadṛṣṭibhir apohya netīty avaśeṣito dṛśiḥ
avidyaya (अविद्यय). In in the self, by means of a compound: mūḍha (मूढ), and seen, apohya (अपोह्य), not thus thus, avaśeṣita (अवशेषित), seeing.
14.49तथैव देहप्रतिमानतः पृथग् दृशेः शरीरं च मनश् च दृश्यतः
tathaiva dehapratimānataḥ pṛthag dṛśeḥ śarīraṃ ca manaś ca dṛśyataḥ
So, in that way just, a compound: a body, toward, against, and mānata (मानत), pṛthag (पृथग्), of seeing, the body and, manaś (मनश्) and, a compound:.
14.50यथा च तद्वच् छ्रुतिवारितद्वये सदाविशेषो गगनोपमे दृशौ
yathā ca tadvac chrutivāritadvaye sadāviśeṣo gaganopame dṛśau
As and, tadvac (तद्वच्), in a compound: chru (छ्रु), tivā (तिवा), rita (रित), and a pair, a compound: sadā (सदा), and a difference, in gaganopama (गगनोपम), seeing.