Upadeśasāhasrī / 14. Svapnasmṛti (स्वप्नस्मृति)
14. Svapnasmṛti (स्वप्नस्मृति)
Summary
Prakaraṇa (प्रकरण) 14 is dream and memory. What appears in dream, and what memory keeps, are used as evidence that a seen thing need not be present as an outer object. The verses do not turn the waking world into a dream by a metaphor pasted on from outside.
नेपालीमा
प्रकरण १४ स्वप्न र स्मृति हो। स्वप्नमा देखिने र स्मृतिले राखेको कुरालाई यसको प्रमाण मानिन्छ, कि देखिएको वस्तु बाहिरको वस्तुझैँ उपस्थित नहुन पनि सक्छ। श्लोकहरूले जागृत संसारलाई बाहिरबाट टाँसिएको उपमाद्वारा स्वप्न बनाउँदैनन्।
Dream and memory.
50 of 50 lines in this chapter are written out word by word. From prakaraṇa (प्रकरण) 4, only the second half of each verse is shown.
चौथो प्रकरणदेखि हरेक श्लोकको दोस्रो आधा मात्र देखाइएको छ।
| Line | |
|---|---|
| 14.1 | पुरा नूनं तदाकरा धीर् दृष्टेत्यनुमीयते purā nūnaṃ tadākarā dhīr dṛṣṭety anumīyate Of old, nūna (नून), tadākara (तदाकर), dhīr (धीर्), seen thus, is inferred. |
| 14.2 | जाग्रद्दृश्यात् तथा देहाद् द्रष्टृत्वादन्य एव सः jāgraddṛśyāt tathā dehād draṣṭṛtvād anya eva saḥ Because of jāgraddṛśya (जाग्रद्दृश्य), so, in that way, because of a body, because of a compound: the seer, and the state of being that, other just. |
| 14.3 | रूपादीन् व्याप्नुवच् चित्तं तन्निभं दृश्यते ध्रुवम् rūpādīn vyāpnuvac cittaṃ tannibhaṃ dṛśyate dhruvam rūpādīn (रूपादीन्), vyāpnuvac (व्याप्नुवच्), some, at all, him, that, tannibha (तन्निभ), is seen, steady. |
| 14.4 | सर्वार्थव्यञ्जकत्वाद् धीरर्थाकरा प्रदृश्यते sarvārthavyañjakatvād dhīr arthākarā pradṛśyate Because of a compound: all, a thing, a meaning, vyañja (व्यञ्ज), and katva (कत्व), dhīr (धीर्), arthākara (अर्थाकर), in pradṛśyata (प्रदृश्यत). |
| 14.5 | न चेत् स्वप्ने कथं पश्येत् स्मरतो वाकृतिः कुतः na cet svapne kathaṃ paśyet smarato vākṛtiḥ kutaḥ If you say that not, then in dream, how, paśyet (पश्येत्), smarata (स्मरत), a compound: or, and made, done, from where, how. |
| 14.6 | द्रष्टृत्वं च दृशेस् तद्वद् व्याप्तिः स्याद् धिय उद्भवे draṣṭṛtvaṃ ca dṛśes tadvad vyāptiḥ syād dhiya udbhave A compound: the seer, and the state of being that and, of seeing, like that. tadvat before a voiced sound, a pervasion, it would be. syāt (स्यात्). |
| 14.7 | मया यस्मात् प्रकाश्यन्ते सर्वस्यात्मा ततो ह्यहम् mayā yasmāt prakāśyante sarvasyātmā tato hy aham By means of by me, because of from which, because, in prakāśyanta (प्रकाश्यन्त), of of all, the self, from that. tataḥ (ततः) before a voiced sound. I. |
| 14.8 | जाग्रत्येवं यतो दृष्टा द्रष्टा तस्मात् ततोऽन्यथा jāgraty evaṃ yato dṛṣṭā draṣṭā tasmāt tato 'nyathā jāgraty (जाग्रत्य्) thus, from which, because, seen, the seer, because of from that, from that. tataḥ (ततः) before a voiced sound, anyatha (अन्यथ). |
| 14.9 | हानोपादानकर्तात्मा न त्याज्यो न च गृह्यते hānopādānakartātmā na tyājyo na ca gṛhyate A compound: abandonment, the material, and kartātma (कर्तात्म), not to be left, not and, is taken. |
| 14.10 | बाह्यमाभ्यन्तरं चान्यत् कथं हेयं प्रकल्प्यते bāhyam ābhyantaraṃ cānyat kathaṃ heyaṃ prakalpyate bāhya (बाह्य), ābhyantara (आभ्यन्तर) and, another, how, heya (हेय), in prakalpyata (प्रकल्प्यत). |
| 14.11 | स चेद् ब्रह्मविदात्मेष्टो यतेतातः परं कथम् sa ced brahmavidātmeṣṭo yatetātaḥ paraṃ katham If you say that he, that. saḥ (सः) before a consonant, then brahmavidātmeṣṭa (ब्रह्मविदात्मेष्ट), yatetāta (यतेतात), the highest, only, how. |
| 14.12 | कार्यवान् स्यां कथं चाहं विमृशेदेवमञ्जसा kāryavān syāṃ kathaṃ cāhaṃ vimṛśed evam añjasā A compound: an effect, or, and not, syāṃ (स्यां), how and, I, vimṛśed (विमृशेद्) thus, añjasa (अञ्जस). |
| 14.13 | आत्मज्ञश् चेत् तथा कार्यं कर्तुमन्यदिहेच्छति ātmajñaś cet tathā kāryaṃ kartum anyad ihecchati If you say that ātmajñaś (आत्मज्ञश्), then so, in that way, an effect, karta (कर्त), another. anyat before a voiced sound, in ihecchata (इहेच्छत). |
| 14.14 | न मोक्षार्हः स विज्ञेयो वान्तोऽसौ ब्रह्मणा ध्रुवम् na mokṣārhaḥ sa vijñeyo vānto 'sau brahmaṇā dhruvam Not mokṣārha (मोक्षार्ह), he, that. saḥ (सः) before a consonant, vijñeya (विज्ञेय), vānta (वान्त), that one, brahmaṇa (ब्रह्मण), steady. |
| 14.15 | प्राणज्ञस्यापि न स्यातां कुतो ब्रह्मविदोऽद्वये prāṇajñasyāpi na syātāṃ kuto brahmavido 'dvaye In prāṇajñasyāpa (प्राणज्ञस्याप), not of it would be, from where. kutaḥ (कुतः) before a voiced sound, brahmavida (ब्रह्मविद), in without a second. |
| 14.16 | मनोऽपि स्मरतीत्येतज् ज्ञानमज्ञानहेतुजम् mano 'pi smaratīty etaj jñānam ajñānahetujam mana (मन) even, smaratīty (स्मरतीत्य्), etaj (एतज्), knowing, a compound: not-knowing, and hetuja (हेतुज). |
| 14.17 | अपोढे विद्यया तस्मिन् रज्ज्वां सर्प इवाद्वयः apoḍhe vidyayā tasmin rajjvāṃ sarpa ivādvayaḥ In apoḍha (अपोढ), vidyaya (विद्यय), in in that, of rajjva (रज्ज्व), sarpa (सर्प), a compound: as if, like, and without a second. |
| 14.18 | ममाहं चेति यो भावस् तस्मिन् कस्य कुतो भवेत् mamāhaṃ ceti yo bhāvas tasmin kasya kuto bhavet Of of me, I and thus, who, which. yaḥ (यः) before a voiced sound, a being, a state, in in that, of of whom, from where. kutaḥ (कुतः) before a voiced. |
| 14.19 | आत्मैकत्वे ह्यसौ नास्ति बीजभावे कुतः फलम् ātmaikatve hy asau nāsti bījabhāve kutaḥ phalam In ātmaikatva (आत्मैकत्व). That one, is not, in a compound: a seed, and a state, from where, how, the fruit. |
| 14.20 | द्रष्ट्राद्यन्यन् न तद् यस्मात् तस्माद् द्रष्टाहमक्षरम् draṣṭrādyanyan na tad yasmāt tasmād draṣṭāham akṣaram A compound: the seer, the beginning, and the rest, other, and not, not that, because of from which, because, therefore. tasmāt (तस्मात्) before a. |
| 14.21 | सर्वमक्षरमेवातः सर्वस्यात्माक्षरं त्वहम् sarvam akṣaram evātaḥ sarvasyātmākṣaraṃ tv aham All, a syllable just, therefore, from this, a compound: all, it would be, and mākṣara (माक्षर), the state of being that, I. |
| 14.22 | निर्ममं निरहंकारं यः पश्यति स पश्यति nirmamaṃ nirahaṃkāraṃ yaḥ paśyati sa paśyati nirmama (निर्मम), nirahaṃkāra (निरहंकार), who, which, sees, he, that. saḥ (सः) before a consonant, sees. |
| 14.23 | आत्मनीति यदि ज्ञातमाध्वं स्वस्थाः किमीहितैः ātmanīti yadi jñātam ādhvaṃ svasthāḥ kim īhitaiḥ In in the self thus, if, known, ādhva (आध्व), a compound: one's own, and standing, what, by means of īhita (ईहित). |
| 14.24 | वेत्त्यनात्मज्ञ एवासौ योऽन्यथाज्ञः स आत्मवित् vetty anātmajña evāsau yo 'nyathājñaḥ sa ātmavit vetty (वेत्त्य्), anātmajña (अनात्मज्ञ) just, that one, who, which. yaḥ (यः) before a voiced sound, a compound: other, and thājña (थाज्ञ), he, that. saḥ (सः) before a. |
| 14.25 | तथाकर्तुरविज्ञानात् फलकर्मात्मतात्मनः tathākartur avijñānāt phalakarmātmatātmanaḥ A compound: so, and karta (कर्त), because of avijñāna (अविज्ञान), a compound: a fruit, karmā (कर्मा), tmatā (त्मता), and tmana (त्मन). |
| 14.26 | तासामात्मस्वरूपत्वादतः प्रत्यक्षतात्मनः tāsām ātmasvarūpatvād ataḥ pratyakṣatātmanaḥ Of tāsa (तास), a compound: ātma (आत्म), own form, and tvāda (त्वाद), therefore, from this, a compound: direct, the state of being that, and the self. |
| 14.27 | तस्यात्मज्ञस्य शोच्यः स्युः सब्रह्मेन्द्रा अपीश्वराः tasyātmajñasya śocyaḥ syuḥ sabrahmendrā apīśvarāḥ Of tasyātmajña (तस्यात्मज्ञ), śocya (शोच्य), they would be, sabrahmendra (सब्रह्मेन्द्र), apīśvara (अपीश्वर). |
| 14.28 | तृष्णा चेत् सर्वतश् छिन्ना सर्वदैन्योद्भवाशुभा tṛṣṇā cet sarvataś chinnā sarvadainyodbhavāśubhā If you say that tṛṣṇa (तृष्ण), then a compound: all, and taśa (तश), chinna (छिन्न), a compound: all, dainyo (दैन्यो), dbha (द्भ), and vāśubha (वाशुभ). |
| 14.29 | अर्थशून्ये यदा यस्य स आत्मज्ञो भवेत् तदा arthaśūnye yadā yasya sa ātmajño bhavet tadā In a compound: a thing, a meaning, and empty, when, of of whom, whose, he, that. saḥ (सः) before a consonant, ātmajña (आत्मज्ञ), would be, then. |
| 14.30 | यस्य चेदात्मनो ज्ञाता तस्य कार्यं कथं भवेत् yasya ced ātmano jñātā tasya kāryaṃ kathaṃ bhavet If you say that of of whom, whose, then of of the self, from the self, known, of of that, his, an effect, how, would be. |
| 14.31 | उत्पन्नात्मधियो ब्रूत किमन्यत् कार्यमिष्यते utpannātmadhiyo brūta kim anyat kāryam iṣyate utpannātmadhiya (उत्पन्नात्मधिय), brūta (ब्रूत), what, another, an effect, is accepted. |
| 14.32 | पश्यन्निच्छत्यसौ नूनं शीतीकर्तुं विभावसुम् paśyann icchaty asau nūnaṃ śītīkartuṃ vibhāvasum paśyann (पश्यन्न्), icchaty (इच्छत्य्), that one, nūna (नून), śītīkarta (शीतीकर्त), vibhāvasa (विभावस). |
| 14.33 | ध्यायतीवेति चोक्तो हि शुद्धो मुक्तः स्वतो हि सः dhyāyatīveti cokto hi śuddho muktaḥ svato hi saḥ In dhyāyatīveta (ध्यायतीवेत) and, said. Clean, pure, one who is released, from itself, he, that. |
| 14.34 | व्योमवद् व्यापिनो ह्यस्य कथं कार्यं भवेन् मम vyomavad vyāpino hy asya kathaṃ kāryaṃ bhaven mama A compound: the sky, and vada (वद), vyāpina (व्यापिन). Of of this, how, an effect, bhaven (भवेन्), of of me. |
| 14.35 | ब्रह्मणो मे विशुद्धस्य शोध्यं चान्यद् विपाप्मनः brahmaṇo me viśuddhasya śodhyaṃ cānyad vipāpmanaḥ brahmaṇa (ब्रह्मण), of me, of viśuddha (विशुद्ध), śodhya (शोध्य) and, another. anyat before a voiced sound, vipāpmana (विपाप्मन). |
| 14.36 | नोर्ध्वं नाधस् तिरो वापि निष्कलस्यागुणत्वतः nordhvaṃ nādhas tiro vāpi niṣkalasyāguṇatvataḥ Not urdhva (उर्ध्व), nādhas (नाध), tira (तिर) or even, a compound: niṣka (निष्क), lasyā (लस्या), a quality, and tvata (त्वत). |
| 14.37 | कथं कार्यं ममैवाद्य नित्यमुक्तस्य शिष्यते kathaṃ kāryaṃ mamaivādya nityamuktasya śiṣyate How, an effect, mamaivādya (ममैवाद्य), of a compound: eternal, and one who is released, in śiṣyata (शिष्यत). |
| 14.38 | अप्राणो ह्यमनाः शुभ्र इति सत्यं श्रुतेर् वचः aprāṇo hy amanāḥ śubhra iti satyaṃ śruter vacaḥ Without breath. amana (अमन), clear thus, truth, because of because of scripture, of scripture, a saying. |
| 14.39 | आत्मनो नैव कालादेरपेक्षा ध्यायतः सदा ātmano naiva kālāder apekṣā dhyāyataḥ sadā Of of the self, from the self, not just, kālāder (कालादेर्), a need, meditating, always. |
| 14.40 | व्रजेत् तन् मानसं तीर्थं यस्मिन् स्नात्वामृतो भवेत् vrajet tan mānasaṃ tīrthaṃ yasmin snātvāmṛto bhavet Would go, that. tat before n, mental, a ford, a teaching, in in which, snātvāmṛta (स्नात्वामृत), would be. |
| 14.41 | परेण दृश्यास् तु यथा रसादयस् तथैव दृश्यत्वत एव दैहिकाः pareṇa dṛśyās tu yathā rasādayas tathaiva dṛśyatvata eva daihikāḥ By means of by the later one, by another, dṛśyās (दृश्यास्) but, as, rasādayas (रसादय), so, in that way just, a compound: seeing, and atvata (अत्वत) just. |
| 14.42 | दृश्यत्वयोगाच् च परस्परेण ते न दृश्यतां यान्ति ततः परो भवेत् dṛśyatvayogāc ca paraspareṇa te na dṛśyatāṃ yānti tataḥ paro bhavet Because of a compound: seeing, atva (अत्व), and a joining and, by means of a compound: another, the higher, and spara (स्पर), they, those, not a. |
| 14.43 | चितिस्वरूपेण समन्ततोऽर्कवत् प्रकाश्यमानासिततात्मनो ह्यतः citisvarūpeṇa samantato 'rkavat prakāśyamānāsitatātmano hy ataḥ By means of a compound: awareness, and own form, a compound: an equalizing, a rejoinder that turns an example back, and ntata (न्तत). |
| 14.44 | अतो न तस्मादपरोऽस्ति वेदिता परोऽपि तस्मादत एक ईश्वरः ato na tasmād aparo 'sti veditā paro 'pi tasmād ata eka īśvaraḥ Therefore. ataḥ (अतः) before a voiced sound, not therefore. tasmāt (तस्मात्) before a voiced sound, apara (अपर), is, vedita (वेदित), another, the higher even. |
| 14.45 | परश् च सिद्धो ह्यविशुद्धिकर्मतः सुनिर्मलः सर्वगतोऽसितोऽद्वयः paraś ca siddho hy aviśuddhikarmataḥ sunirmalaḥ sarvagato 'sito 'dvayaḥ The other, the higher and, established. A compound: aviśu (अविशु), ddhi (द्धि), action, and taḥa (तःअ), sunirmala (सुनिर्मल), a compound: all, and gone, asita (असित). |
| 14.46 | अशुद्ध्यचिद्रूपविकारदोषता मतेर् यथा वारयितुं न पार्यते aśuddhyacidrūpavikāradoṣatā mater yathā vārayituṃ na pāryate A compound: aśuddhya (अशुद्ध्य), cidrūpa (चिद्रूप), a transformation, and doṣata (दोषत), of a thought, as, vārayita (वारयित), not in pāryata (पार्यत). |
| 14.47 | समस्तभूतेषु सदैव तेष्वयं समः सदात्मा ह्यजरोऽमरोऽभयः samastabhūteṣu sadaiva teṣv ayaṃ samaḥ sadātmā hy ajaro 'maro 'bhayaḥ In a compound: samasta (समस्त), and an element, always just, in in them. teṣu (तेषु) before a vowel, this, an equalizing, a rejoinder that turns an. |
| 14.48 | अविद्यया ह्यात्मनि मूढदृष्टिभिरपोह्य नेतीत्यवशेषितो दृशिः avidyayā hy ātmani mūḍhadṛṣṭibhir apohya netīty avaśeṣito dṛśiḥ avidyaya (अविद्यय). In in the self, by means of a compound: mūḍha (मूढ), and seen, apohya (अपोह्य), not thus thus, avaśeṣita (अवशेषित), seeing. |
| 14.49 | तथैव देहप्रतिमानतः पृथग् दृशेः शरीरं च मनश् च दृश्यतः tathaiva dehapratimānataḥ pṛthag dṛśeḥ śarīraṃ ca manaś ca dṛśyataḥ So, in that way just, a compound: a body, toward, against, and mānata (मानत), pṛthag (पृथग्), of seeing, the body and, manaś (मनश्) and, a compound:. |
| 14.50 | यथा च तद्वच् छ्रुतिवारितद्वये सदाविशेषो गगनोपमे दृशौ yathā ca tadvac chrutivāritadvaye sadāviśeṣo gaganopame dṛśau As and, tadvac (तद्वच्), in a compound: chru (छ्रु), tivā (तिवा), rita (रित), and a pair, a compound: sadā (सदा), and a difference, in gaganopama (गगनोपम), seeing. |