Upadeśasāhasrī / 15. Nānyadanyat (नान्यदन्यत्)

15. Nānyadanyat (नान्यदन्यत्)

Summary

Prakaraṇa (प्रकरण) 15 says one thing is not something other. Difference, if it were the last word about the self and the world, would leave two realities. The verses deny that last word. They do not deny that a pot can be spoken of as a pot.

नेपालीमा

प्रकरण १५ ले एउटा कुरा अर्को होइन भन्छ। यदि भिन्नता नै आत्मा र जगत्बारेको अन्तिम कुरा हुन्थ्यो भने दुई सत्य रहन्थे। श्लोकहरूले त्यो अन्तिम कुरालाई अस्वीकार गर्छन्, तर घडालाई घडा भन्न मिल्दैन भनेका होइनन्।

One thing is not something other.

54 of 54 lines in this chapter are written out word by word. From prakaraṇa (प्रकरण) 4, only the second half of each verse is shown.

चौथो प्रकरणदेखि हरेक श्लोकको दोस्रो आधा मात्र देखाइएको छ।

Line
15.1अन्यस्यान्यत्वभावे हि नाशस् तस्य ध्रुवो भवेत्
anyasyānyatvabhāve hi nāśas tasya dhruvo bhavet
In a compound: other, syānyatva (स्यान्यत्व), and a state. Destruction, of of that, his, steady, would be.
15.2यत्र येन च तौ ज्ञेयौ सत्त्वक्षेत्रज्ञसंज्ञकौ
yatra yena ca tau jñeyau sattvakṣetrajñasaṃjñakau
Where, by means of by which and, tau (तौ), what is to be known, a compound: the bright strand, a field, a region, jñasa (ज्ञस), and ṃjñaka (ंज्ञक).
15.3स्मर्यमाणं हि कर्मस्थं पूर्वं कर्मैव तत् ततः
smaryamāṇaṃ hi karmasthaṃ pūrvaṃ karmaiva tat tataḥ
smaryamāṇa (स्मर्यमाण). A compound: action, and standing, the earlier, an action just, that, from that, then.
15.4दृश्याद् द्रष्टासजातीयो न धीवत् साक्षितान्यथा
dṛśyād draṣṭāsajātīyo na dhīvat sākṣitānyathā
Because of dṛśya (दृश्य), draṣṭāsajātīya (द्रष्टासजातीय), not a compound: a thought, and possessing, sākṣitānyatha (साक्षितान्यथ).
15.5जात्यादिः शववत् तेन तद्वन् नानात्मतान्यथा
jātyādiḥ śavavat tena tadvan nānātmatānyathā
A compound: a futile rejoinder, and ādiḥa (आदिःअ), śavavat (शववत्), by means of by that, a compound: that, and a forest, not anātmatānyatha (अनात्मतान्यथ).
15.6देहयोगः क्रियाहेतुस् तस्माद् विद्वान् क्रियास् त्यजेत्
dehayogaḥ kriyāhetus tasmād vidvān kriyās tyajet
A compound: a body, and a joining, an action, a reason, therefore. tasmāt (तस्मात्) before a voiced sound, a compound: one who knows, or, and not.
15.7अदेहत्वे फलेऽकार्ये ज्ञाते कुर्यात् कथं क्रियाः
adehatve phale 'kārye jñāte kuryāt kathaṃ kriyāḥ
In adehatva (अदेहत्व), in in the fruit, in akārya (अकार्य), in known, would do, how, an act.
15.8कर्महेतुविरुद्धं यत् स्वरूपं शास्त्रतः स्मरेत्
karmahetuviruddhaṃ yat svarūpaṃ śāstrataḥ smaret
A compound: action, a reason, and a contradictory reason, which, own form, a compound: a teaching, a treatise, and taḥa (तःअ), smaret (स्मरेत्).
15.9पर्यगाद् व्योमवत् सर्वं शुक्रं दीप्तिमदिष्यते
paryagād vyomavat sarvaṃ śukraṃ dīptimad iṣyate
Because of paryaga (पर्यग), a compound: the sky, and possessing, all, śukra (शुक्र), dīptimad (दीप्तिमद्), is accepted.
15.10शुद्धापापतया लेपं लिङ्गं चाकायमित्युत
śuddhāpāpatayā lepaṃ liṅgaṃ cākāyam ity uta
śuddhāpāpataya (शुद्धापापतय), lepa (लेप), a mark, cākāya (चाकाय) thus, or else, then.
15.11तद्वद् वेत्ति य आत्मानं समं स ब्रह्मवित्तमः
tadvad vetti ya ātmānaṃ samaṃ sa brahmavittamaḥ
Like that. tadvat before a voiced sound, in vetta (वेत्त), ya (य), the self, an equalizing, a rejoinder that turns an example back, he, that. saḥ (सः).
15.12अस्मिंश् चापि तथा देहे धीसाक्षित्वाविशेषतः
asmiṃś cāpi tathā dehe dhīsākṣitvāviśeṣataḥ
asmiṃś (अस्मिंश्) and even, so, in that way, in a body, a compound: dhīsā (धीसा), kṣitvā (क्षित्वा), a difference, and taḥa (तःअ).
15.13गृह्यते धीश्रयं तस्माज् ज्ञाता शुद्धोऽभयः सदा
gṛhyate dhīśrayaṃ tasmāj jñātā śuddho 'bhayaḥ sadā
Is taken, dhīśraya (धीश्रय), because of from that, known, clean, pure, abhaya (अभय), always.
15.14आत्मत्वे चानपेक्षत्वात् सापेक्षं हि न तत् स्वयम्
ātmatve cānapekṣatvāt sāpekṣaṃ hi na tat svayam
In ātmatva (आत्मत्व), because of cānapekṣatva (चानपेक्षत्व), sāpekṣa (सापेक्ष). Not that, by itself, oneself.
15.15चक्षुराद्युपधानात् सा विपरीता विभाव्यते
cakṣurādyupadhānāt sā viparītā vibhāvyate
Because of cakṣurādyupadhāna (चक्षुराद्युपधान), she, that, the reverse, in vibhāvyata (विभाव्यत).
15.16तथान्ये प्रत्यया ज्ञेया दोषाश् चात्मामलो ह्यतः
tathānye pratyayā jñeyā doṣāś cātmāmalo hy ataḥ
So, in that way, others, a condition, what is to be known, a fault, cātmāmala (चात्मामल). Therefore, from this.
15.17विक्रियेत यदि द्रष्टा बुद्ध्यादीवाल्पविद् भवेत्
vikriyeta yadi draṣṭā buddhyādīvālpavid bhavet
vikriyeta (विक्रियेत), if, the seer, a compound: the intellect, ādīvā (आदीवा), and lpavida (ल्पविद), would be.
15.18नहि द्रष्टुरिति ह्युक्तं तस्माद् द्रष्टा सदैव भुक्
nahi draṣṭur iti hy uktaṃ tasmād draṣṭā sadaiva bhuk
Not. Of the seer thus, what has been said, therefore. tasmāt (तस्मात्) before a voiced sound, the seer, always just, bhuk (भुक्).
15.19व्यस्तं वान्यतमो वास्मि को आस्मीति विचारयेत्
vyastaṃ vānyatamo vāsmi ko āsmīti vicārayet
vyasta (व्यस्त), vānyatama (वान्यतम) or, I am, who. kaḥ (कः) before a voiced sound, in āsmīta (आस्मीत), vicārayet (विचारयेत्).
15.20ज्ञेयत्वात् करणत्वाच् च ज्ञातान्योऽस्माद् घटादिवत्
jñeyatvāt karaṇatvāc ca jñātānyo 'smād ghaṭādivat
Because of a compound: what is to be known, and the state of being that, because of karaṇatva (करणत्व) and, a compound: known, and other, because.
15.21दीपिता प्रज्वलत्येष द्वारैः श्रोत्रादिभिः सदा
dīpitā prajvalaty eṣa dvāraiḥ śrotrādibhiḥ sadā
dīpita (दीपित), prajvalaty (प्रज्वलत्य्), this, by means of dvāra (द्वार), by means of śrotrāda (श्रोत्राद), always.
15.22विषयैर् हविषा दीप्ता आत्माग्निः स्थूलभुक् तदा
viṣayair haviṣā dīptā ātmāgniḥ sthūlabhuk tadā
By means of an object, haviṣa (हविष), dīpta (दीप्त), ātmāgna (आत्माग्न), sthūlabhuk (स्थूलभुक्), then.
15.23अरागद्वेष आत्माग्नौ जाग्रद्दोषैर् न लिप्यते
arāgadveṣa ātmāgnau jāgraddoṣair na lipyate
A compound: arāga (अराग), and aversion, ātmāgna (आत्माग्न), jāgraddoṣair (जाग्रद्दोषैर्), not in lipyata (लिप्यत).
15.24पश्यंस् तैजस आत्मोक्तः स्वयंज्योतिःप्रकाशिताः
paśyaṃs taijasa ātmoktaḥ svayaṃjyotiḥprakāśitāḥ
paśyaṃs (पश्यंस्), taijasa (तैजस), the self, said, svayaṃjyotiḥprakāśita (स्वयंज्योतिःप्रकाशित).
15.25यदा बुद्धौ तदा ज्ञेयः प्राज्ञ आत्मा ह्यनन्यदृक्
yadā buddhau tadā jñeyaḥ prājña ātmā hy ananyadṛk
When, one who has woken, then, what is to be known, prājña (प्राज्ञ), the self. ananyadṛk (अनन्यदृक्).
15.26चैतन्येनैव भास्यन्ते रविणेव घटादयः
caitanyenaiva bhāsyante raviṇeva ghaṭādayaḥ
By means of awareness just, in bhāsyanta (भास्यन्त), raviṇeva (रविणेव), ghaṭādaya (घटादय).
15.27कर्ता तासां यदर्थास् ता मूढैरेवाभिधीयते
kartā tāsāṃ yadarthās tā mūḍhair evābhidhīyate
An agent, of tāsa (तास), yadarthās (यदर्थास्), the state of being that, mūḍhair (मूढैर्) just, is named.
15.28सर्वं सर्वक्रियाहेतोः सर्वकृत्त्वं तथात्मनः
sarvaṃ sarvakriyāhetoḥ sarvakṛttvaṃ tathātmanaḥ
All, of a compound: all, an act, and heta (हेत), a compound: all, and kṛttva (कृत्त्व), so, in that way, of of the self, from the self.
15.29निष्कलो निर्गुणः शुद्धस् तं मनो वाक् च नाप्नुतः
niṣkalo nirguṇaḥ śuddhas taṃ mano vāk ca nāpnutaḥ
niṣkala (निष्कल), nirguṇa (निर्गुण), clean, pure, him, that, mana (मन), vāk (वाक्) and, not apnuta (अप्नुत).
15.30बद्धो मुक्तस् तथा चैको नैकः शुद्धोऽन्यथेति वा
baddho muktas tathā caiko naikaḥ śuddho 'nyatheti vā
baddha (बद्ध), one who is released, so, in that way and, one, not one, clean, pure, in a compound: other, and theta (थेत) or.
15.31निर्गुणत्वात् क्रियाभावाद् विशेषाणां ह्यभावतः
nirguṇatvāt kriyābhāvād viśeṣāṇāṃ hy abhāvataḥ
Because of nirguṇatva (निर्गुणत्व), an action, because of because of absence, of a difference. A compound: absence, and taḥa (तःअ).
15.32यथा तद्वदिहात्मानं विद्याच् छुद्धं परं पदम्
yathā tadvad ihātmānaṃ vidyāc chuddhaṃ paraṃ padam
As, like that. tadvat before a voiced sound, here, the self, because of knowing, chuddha (छुद्ध), the highest, only, a word.
15.33सर्वदृग् ज्योतिषा युक्तो दिनकृच् छार्वरं यथा
sarvadṛg jyotiṣā yukto dinakṛc chārvaraṃ yathā
A compound: all, and dṛga (दृग), jyotiṣa (ज्योतिष), fit, right, dinakṛc (दिनकृच्), chārvara (छार्वर), as.
15.34स एवात्मा समो द्रष्टा सर्वभूतेषु सर्वगः
sa evātmā samo draṣṭā sarvabhūteṣu sarvagaḥ
He, that. saḥ (सः) before a consonant just, the self, an equalizing, a rejoinder that turns an example back, the seer, in a compound: all, and.
15.35विचित्रो जायते बुद्धेः प्रत्ययोऽज्ञानलक्षणः
vicitro jāyate buddheḥ pratyayo 'jñānalakṣaṇaḥ
vicitra (विचित्र), arises, is born, of the intellect, a condition, a compound: not-knowing, and a mark.
15.36द्रष्टारं सर्वभूतस्थं समं सर्वभयातिगम्
draṣṭāraṃ sarvabhūtasthaṃ samaṃ sarvabhayātigam
The seer, a compound: all, an element, and standing, an equalizing, a rejoinder that turns an example back, a compound: all, bhayā (भया), and.
15.37निष्कलं निष्क्रियं सर्वं नित्यं द्वन्द्वैर् विवर्जितम्
niṣkalaṃ niṣkriyaṃ sarvaṃ nityaṃ dvandvair vivarjitam
niṣkala (निष्कल), niṣkriya (निष्क्रिय), all, always, dvandvair (द्वन्द्वैर्), vivarjita (विवर्जित).
15.38विमृश्यैवं विजानीयाज् ज्ञातं ब्रह्म न वेति वा
vimṛśyaivaṃ vijānīyāj jñātaṃ brahma na veti vā
vimṛśyaiva (विमृश्यैव), vijānīyāj (विजानीयाज्), known, Brahman, not or thus or.
15.39नैव ज्ञेयं मयान्यैर् वा परं ब्रह्म कथंचन
naiva jñeyaṃ mayānyair vā paraṃ brahma kathaṃcana
Not just, what is to be known, mayānyair (मयान्यैर्) or, the highest, only, Brahman, how, at all, with a question word.
15.40अन्यज्ञानानपेक्षत्वाज् ज्ञातं चैव सदा मया
anyajñānānapekṣatvāj jñātaṃ caiva sadā mayā
Because of a compound: other, jñānā (ज्ञाना), nape (नपे), and kṣatva (क्षत्व), known and just, always, by means of by me.
15.41स्वबोधान् नान्यबोधेच्छा बोधस्यात्मप्रकाशने
svabodhān nānyabodhecchā bodhasyātmaprakāśane
A compound: one's own, and awareness, not a compound: other, bodhe (बोधे), and ccha (च्छ), in a compound: awareness, it would be, mapra (मप्र), and.
15.42प्रकाशान्तरदृश्यो न प्रकाशो ह्यस्ति कश्चन
prakāśāntaradṛśyo na prakāśo hy asti kaścana
A compound: light, a difference, an interval, and dṛśya (दृश्य), not light. Is, kaścana (कश्चन).
15.43प्रकाशस् त्वर्ककार्यः स्यादिति मिथ्य वचो ह्यतः
prakāśas tv arkakāryaḥ syād iti mithya vaco hy ataḥ
Light, the state of being that, a compound: arka (अर्क), and an effect, it would be. syāt (स्यात्) before a voiced sound thus, mithya (मिथ्य), a saying.
15.44स्वरूपत्वादभूत्वा न प्रकाशो जायते रवेः
svarūpatvād abhūtvā na prakāśo jāyate raveḥ
Because of a compound: own form, and the state of being that, abhūtva (अभूत्व), not light, arises, is born, of rava (रव).
15.45घटादिव्यक्तितो यद्वत् तद्वद् बोधात्मनीष्यताम्
ghaṭādivyaktito yadvat tadvad bodhātmanīṣyatām
ghaṭādivyaktita (घटादिव्यक्तित), which, like, like that. tadvat before a voiced sound, of bodhātmanīṣyata (बोधात्मनीष्यत).
15.46प्रयत्नेन विना तद्वज् ज्ञातात्मा बोधरूपतः
prayatnena vinā tadvaj jñātātmā bodharūpataḥ
By means of effort, without, tadvaj (तद्वज्), jñātātma (ज्ञातात्म), a compound: awareness, and rūpata (रूपत).
15.47सत्येव यदुपाधौ तु ज्ञाते सर्प इवोत्थिते
saty eva yad upādhau tu jñāte sarpa ivotthite
Truth just, which, upādha (उपाध) but, in known, sarpa (सर्प), in ivotthita (इवोत्थित).
15.48स्वरूपेण स्वयं नात्मा ज्ञेयोऽज्ञेयोऽथवा ततः
svarūpeṇa svayaṃ nātmā jñeyo 'jñeyo 'thavā tataḥ
By means of own form, by itself, oneself, not the self, what is to be known, not to be known, now, and then or, from that, then.
15.49बन्धमोक्षादयो भावास् तद्वदात्मनि कल्पिताः
bandhamokṣādayo bhāvās tadvad ātmani kalpitāḥ
A compound: bondage, mokṣā (मोक्षा), and daya (दय), beings, like that. tadvat before a voiced sound, in in the self, kalpita (कल्पित).
15.50बोधरूपाविशेषान् न बोधाबोधौ तथात्मनि
bodharūpāviśeṣān na bodhābodhau tathātmani
A compound: awareness, a form, and no difference, not a compound: bodhā (बोधा), and awareness, so, in that way, in in the self.
15.51यथोक्तेन विधानेन स सत्यं नैव जायते
yathoktena vidhānena sa satyaṃ naiva jāyate
By means of as stated, by means of a rule, he, that. saḥ (सः) before a consonant, truth, not just, arises, is born.
15.52इत उद्धर्तुमात्मानं ज्ञानादन्येन केनचित्
ita uddhartum ātmānaṃ jñānād anyena kenacit
ita (इत), uddharta (उद्धर्त), the self, because of from knowing, others, not by means of by what, some, at all.
15.53क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्ट" इति श्रुतेः
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭa" iti śruteḥ
In kṣīyanta (क्षीयन्त) and, of of this, acts, in in that, dṛṣṭa" (दृष्ट") thus, because of because of scripture, of scripture.
15.54सुदृष्टशास्त्रानुमितिभ्य ईरितं विमुच्यतेऽस्मिन् यदि निश्चितो नरः
sudṛṣṭaśāstrānumitibhya īritaṃ vimucyate 'smin yadi niścito naraḥ
sudṛṣṭaśāstrānumitibhya (सुदृष्टशास्त्रानुमितिभ्य), īrita (ईरित), in vimucyata (विमुच्यत), in in this, if, niścita (निश्चित), nara (नर).